Nhà thầy đồ Đoàn nằm cuối xóm, một gian nhà tranh vách đất giống bao nhà khác, chỉ khác ở chỗ trước sân có kê một tấm phản gỗ dài, nơi hơn chục đứa trẻ trong vùng ngồi xếp hàng học chữ mỗi sáng. Đôn tới sớm như mọi hôm, ngồi vào đúng chỗ quen thuộc, đặt cuốn vở chép tay đã sờn góc lên mặt phản.

Thầy đồ Đoàn năm nay đã ngoài năm mươi, râu lưa thưa, giọng khàn vì nói nhiều năm liền trong gian nhà kín gió.

"Hôm nay ta cho tập viết lại hai mươi chữ đã học tuần trước, không xem sách, viết theo trí nhớ." Thầy gõ nhẹ cây thước lên mặt phản, giọng đanh gọn. "Đứa nào viết sai quá năm chữ, ở lại chép phạt mười lần."

"Thầy chưa đỗ đạt gì mà nghiêm ghê." Kiển lẩm bẩm bên tai Đôn, chỉ đủ hai đứa nghe. "Nghe bảo hồi trẻ thầy thi mấy lần không đậu, giờ ở nhà dạy trẻ con vỡ lòng thôi."

"Nghiêm mới tốt." Đôn đáp khẽ, mắt đã dán vào tờ giấy trước mặt. "Thầy không phân biệt đứa nào, ai sai cũng phạt như nhau, thế mới công bằng."

Cả đám trẻ cúi đầu mài mực, tiếng nghiên cọ vào đá vang lên lộp cộp khắp gian nhà. Đôn cũng cúi xuống như mọi đứa khác, không có gì khác biệt trong dáng ngồi hay cách cầm bút, chỉ có tốc độ tay cậu nhanh hơn một chút và ít phải dừng lại suy nghĩ hơn.

Ngồi cạnh Đôn là thằng Kiển, con một gia đình làm nghề đan lát, học chậm hơn hẳn đám còn lại, tay cầm bút cứng đờ như cầm cán cuốc. Nó viết được vài chữ thì bí, ngó sang vở Đôn, định chép trộm, nhưng Đôn đã lấy tay che vở lại, không phải vì ích kỷ mà vì nhớ lời thầy dặn từ buổi đầu tiên: ai chép bài người khác, cả hai cùng bị phạt.

"Tao quên mất chữ này viết sao rồi." Kiển thì thầm, giọng hoảng hốt thấy rõ. "Mày nhắc tao với, một chữ thôi."

Đôn ngần ngừ. Cậu biết luật, nhưng cũng thấy Kiển đang thật sự lúng túng, không phải kiểu lười biếng. Cậu nghĩ ra một cách, không viết hộ, không cho xem vở, chỉ ghé sát tai bạn, đọc khẽ cách nhớ mặt chữ theo kiểu của riêng mình, cách cậu vẫn tự nhớ khi mới học.

"Chữ này giống hình cái cổng có hai cánh khép, mày nhớ hình chứ đừng nhớ nét."

Kiển gật, thử viết lại, lần này đúng. Nó nhìn Đôn với ánh mắt biết ơn, nhưng chưa kịp nói gì thì thầy đồ đã đi ngang qua, cây thước gõ nhẹ lên mặt phản ngay trước mặt hai đứa, đủ để cả hai giật mình ngồi thẳng lưng lại.

"Hai trò làm gì mà thì thầm?"

"Thưa thầy, con hỏi bạn Kiển mượn miếng giẻ lau tay ạ." Đôn đáp nhanh, không nói dối hẳn, chỉ nói tránh, vì cậu biết nếu thầy hiểu ra chuyện nhắc bài, dù không viết hộ cũng khó tránh bị hiểu lầm.

Thầy đồ nhìn hai đứa một lúc, ánh mắt sắc như đang cân nhắc có tin không, rồi gật nhẹ, đi tiếp xuống hàng dưới kiểm tra học trò khác. Đôn thở phào, cúi xuống viết tiếp, tay hơi run một chút vì vừa nói dối lần đầu trước mặt thầy, dù chỉ là nói tránh.

Buổi học kết thúc lúc mặt trời đã lên quá đỉnh đầu. Thầy chấm vở từng đứa một, gọi tên đọc điểm to trước cả lớp theo lệ cũ. Tới lượt Đôn, thầy chỉ liếc qua một lượt rồi gật, không nói thêm lời khen nào, khác hẳn cách người lớn ngoài đời vẫn xuýt xoa mỗi lần thấy cậu viết chữ.

"Đúng cả hai mươi. Về được rồi."

Thầy gọi sang tên đứa kế tiếp ngay, không thêm một chữ nào khác.

Ra khỏi cổng nhà thầy, Kiển chạy theo kịp Đôn, dúi vào tay bạn một củ khoai nướng còn ấm, giấu trong túi áo từ sáng.

"Cảm ơn mày lúc nãy. Mày mà chỉ hình cái cổng ấy, tao nhớ dai lắm, chắc không quên nữa đâu." Nó cắn một miếng khoai của chính mình, nhai trệu trạo. "À mà thầy chấm mày cũng y như chấm tao với thằng khác thôi nhỉ, không khen thêm câu nào, không nhắc gì chuyện Tứ mục Tam xuyên đang đồn ầm cả xóm. Tao cứ tưởng thầy phải nể mày hơn chứ."

"Tao thấy thế lại hay." Đôn đáp, giọng nhẹ tênh, cầm củ khoai còn ấm trong tay, thấy vui hơn hẳn so với mọi lời khen cậu nhận được suốt mấy hôm trước.

Tuất đứng đợi sẵn ngoài đường, tay cầm một cành tre vót nhọn định đem ra ruộng bắt cào cào, thấy Đôn ra thì ngoắc tay gọi.

"Sao rồi, hôm nay thầy có khen câu nào không?"

"Không." Đôn bẻ đôi củ khoai, đưa Tuất nửa to hơn theo đúng thói quen ngược lại hôm trước. "Thầy chỉ bảo đúng cả hai mươi, về được rồi. Có gì đâu mà khen."

"Vậy càng tốt." Tuất cắn một miếng khoai, nhai nhồm nhoàm, mắt nheo lại vì nắng. "Tao thấy mấy hôm nay ai gặp mày cũng cứ xuýt xoa, tao nghe mãi cũng thấy chối tai thay mày. Ở nhà thầy đồ mà không ai để ý gì, lại hóa dễ chịu."

Đôn gật, thấy bạn nói đúng ý mình mà chưa kịp gọi ra thành lời. Hai đứa đi bộ về theo con đường mòn ven ruộng, nắng đã gắt nhưng có bóng mấy cây gạo cổ thụ rợp một quãng dài, đủ để hai đứa trẻ đi chậm rãi mà không vội.