Đúng như lời hứa, chưa đầy một tháng sau, Vũ Khâm Lân trở lại làng Diên Hà, lần này không đi một mình mà kéo theo hai người bạn đồng liêu, đều là quan chức trên trấn, nhân tiện đi công cán ngang qua thì ghé thăm. Cha Đôn dọn một bữa tiệc nhỏ ngay tại sân nhà, mấy mâm cỗ bày dưới bóng cây khế, có rượu nếp cái hoa vàng ủ từ năm ngoái, có thịt gà luộc chấm lá chanh, đủ để ra dáng một cuộc đón khách tử tế mà không phô trương quá mức.

Đôn được gọi ra chào khách, khoanh tay cúi đầu đúng lễ, rồi lui vào trong theo ý cha, không phải ngồi lì cả bữa để người lớn xúm vào hỏi han như một món đồ lạ đem ra khoe. Cậu chỉ đứng nép ở khung cửa gian bên, vừa dọn giúp mẹ vừa nghe lỏm câu chuyện người lớn đang rôm rả ngoài sân.

Rượu vào vài tuần, câu chuyện dần chuyển từ chuyện thời tiết mùa màng sang chuyện thi cử, chuyện quan trường, thứ chủ đề muôn thuở của những người có học ngồi lại với nhau. Một trong hai vị khách mới, người lớn tuổi nhất bàn, tên gọi cụ Đội Vọng, vốn nổi tiếng nhớ dai chuyện cũ, bắt đầu kể lại một chuyện từ gần hai chục năm trước.

"Các anh còn nhớ năm Bính Ngọ không? Năm ấy loạn cả lên vì chuyện thi cử." Cụ Đội Vọng nhấp một ngụm rượu, giọng đã hơi ngà ngà nhưng mạch chuyện vẫn rành rẽ. "Khoa thi Hương năm đó, không biết bao nhiêu nhà giàu có con học dốt, sợ con thi trượt mất mặt, bèn thuê người tài giỏi làm bài hộ, đem nộp thay tên."

"Tôi nhớ chứ." Vũ Khâm Lân gật đầu, đặt chén xuống. "Chuyện ầm ĩ cả một dạo, sau chúa thượng nghe tâu, nổi giận, ra lệnh khảo hạch lại toàn bộ số đã đỗ năm đó."

"Đúng thế." Cụ Đội Vọng vỗ đùi, hào hứng hẳn lên vì có người nhớ cùng mình. "Khảo lại một lượt, lộ ra hai mươi tám công tử nhà giàu, chữ nghĩa dốt đặc mà trước đó lại đỗ trơn tru. Cả hai mươi tám đều bị đánh trượt hết, còn bị phạt vạ nặng, mất mặt cả dòng họ, có nhà còn phải bán bớt ruộng để chuộc tội."

"Bán ruộng chuộc tội cơ à?" Vị khách trẻ hơn xuýt xoa, lắc đầu. "Nặng thế thì đáng sợ thật, chả trách bây giờ ai nấy đều dặn con cháu học cho ra học."

"Nặng chứ sao không nặng." Cụ Đội Vọng gật gù, có vẻ hài lòng vì câu chuyện của mình gây được ấn tượng. "Cái tiếng mua chữ mà dính vào là coi như hết đường ngẩng mặt với làng xóm."

"Khảo hạch lại kiểu gì mà ra được, thưa cụ?" Vị khách trẻ hơn hỏi, rót thêm rượu vào chén cụ Đội Vọng để giữ mạch chuyện. "Chữ đã nộp rồi, chấm đỗ rồi, giờ lôi ra khảo lại bằng cách nào?"

"Gọi từng người lên, ra đề mới, bắt làm ngay tại chỗ trước mặt quan trường." Cụ Đội Vọng đáp, giọng đầy vẻ hào hứng của người đang kể lại một trận đánh mình từng chứng kiến. "Đứa nào bài cũ hay chót vót mà bài mới ấp úng không ra chữ nào, thế là lộ ngay, chối cũng không chối được."

Cha Đôn ngồi nghe, chỉ khẽ gật đầu, không góp lời nhiều, tay xoay xoay chén rượu chưa cạn.

"Vậy những kẻ nhận làm bài hộ, sau đó có bị bắt không?" Vị khách trẻ hỏi tiếp, giọng vẫn còn tò mò.

"Cái đó thì..." Cụ Đội Vọng ngẫm nghĩ một lúc, gãi cằm. "Nghe đâu bắt được một, hai người viết thuê ở gần trường thi, phạt đánh roi đuổi đi. Còn phần lớn thì chịu, chữ ai viết cho ai, sau khi đã đốt hết giấy nháp thì còn gì mà lần ra nữa."

"Ôi dào, chuyện hai chục năm trước rồi, nhắc làm gì cho mệt." Một vị khách trẻ xua tay, cười xòa. "Giờ luật lệ rọc phách nghiêm ngặt hơn nhiều, chuyện ấy khó mà lặp lại được nữa."

"Nghiêm ngặt hơn thì đúng." Cha Đôn lên tiếng, lần đầu tiên góp lời từ đầu câu chuyện, giọng điềm đạm nhưng có gì đó khiến cả bàn khẽ im. "Nhưng tôi nghĩ, luật càng chặt thì người muốn lách càng phải tính đường khác thôi, chứ ít ai chịu bỏ hẳn cái ý định ấy chỉ vì đường cũ bị chặn."

"Anh Thứ nói cũng có lý đấy chứ." Vũ Khâm Lân xen vào, gật gù ra chiều đồng tình. "Nhưng thôi, chuyện xưa nhắc lại cho vui bữa rượu, chứ giờ mà lo xa mãi thì rượu nào uống cho ngon."

"Anh Thứ lo xa quá." Cụ Đội Vọng cười lớn, rót thêm rượu cho mình. "Hai chục năm rồi có thấy chuyện gì lặp lại đâu, cứ yên tâm mà uống rượu đi."

Cha Đôn nâng chén, cụng nhẹ với cụ, không nói thêm gì nữa, chỉ khóe mắt còn đọng lại chút gì đó chưa yên hẳn. Cả bàn tiệc cười xòa, câu chuyện trôi sang đề tài khác, chuyện mùa màng, chuyện đường xá trên trấn, vui vẻ hơn hẳn.

Đôn đứng trong khung cửa, nghe hết từ đầu tới cuối, đặc biệt nhớ câu cha vừa nói và cái cách cụ Đội Vọng gạt đi ngay sau đó. Cậu nhìn sang mẹ đang bận tay dọn mâm bên cạnh, định hỏi mẹ có nghe thấy không, nhưng mẹ chỉ khẽ lắc đầu, ra hiệu đừng xen vào chuyện người lớn, rồi đẩy nhẹ vai con, giục vào bếp phụ bưng thêm đĩa.