Năm năm trôi qua, cái sân đất nhà họ Lê vẫn phẳng lì như thuở nào, chỉ có điều giờ đây ít khi còn thấy dấu chân trần in trên đó nữa. Đôn mười hai tuổi, cao hẳn lên, tóc đã búi gọn theo đúng lối con nhà có học, không còn để chỏm như hồi bé. Cái tráp sách trong gian nhà giờ chất đầy gấp ba lần trước, và cậu đã đọc hết không biết bao nhiêu lượt.

Bữa cơm tối hôm ấy có thêm một vị khách, không phải người lạ mà là một quan huyện trẻ mới nhậm chức, tên Vũ Khâm Lân, được cha mời tới dùng cơm nhân dịp ghé thăm vùng. Ông ta trạc ba mươi tuổi, ăn mặc chỉnh tề, có tiếng là học rộng, từng đỗ Hương cống trước khi ra làm quan.

Cha ngồi đầu mâm, chờ khách và cả nhà an vị xong mới cất tiếng, giọng tự nhiên như đang hỏi chuyện thời tiết, nhưng ánh mắt liếc sang Đôn có ý dò xét.

"Con thử kể cho bác Vũ đây nghe, thời Trần ta đánh quân Nguyên Mông mấy lần, mỗi lần cách nhau bao lâu, và lần nào khó khăn nhất?"

Cả mâm cơm khựng lại. Đây không phải câu hỏi vặt vãnh kiểu đố chữ chơi trong nhà như những năm trước, mà là một câu hỏi sử thực sự hóc búa, đòi hỏi phải nhớ chính xác niên đại, phải hiểu được bối cảnh từng trận, điều mà ngay cả nhiều nho sinh lớn tuổi hơn Đôn nhiều cũng chưa chắc trả lời trôi chảy.

Vị khách Vũ Khâm Lân khẽ nhướn mày, đặt đũa xuống, ra chiều tò mò muốn xem cậu bé mười hai tuổi này sẽ xử lý câu hỏi ra sao. Ông đã nghe phong thanh về tiếng đồn thần đồng của làng Diên Hà từ vài năm trước, nhưng nghe kể lại khác hẳn tận mắt chứng kiến.

Đôn đặt bát cơm xuống, không hề tỏ ra bối rối như người ta có thể chờ đợi ở một đứa trẻ. Cậu nhắm mắt một thoáng, không phải để nghĩ câu trả lời, mà như đang sắp xếp lại một dãy sự kiện đã có sẵn trong đầu, chỉ cần lấy đúng thứ tự ra mà nói.

Mẹ ngồi cuối mâm, tay khẽ siết lại vạt áo, không phải vì lo con không trả lời được, mà vì một nỗi lo khác hẳn, nỗi lo đã quen thuộc từ những lần trước: sợ con trả lời quá trôi chảy, quá hoàn hảo, đến mức người ngồi đây lại đem đi kể khắp nơi như mọi lần.

Tuất đứng hầu bên cạnh mâm, tay cầm bình nước sẵn sàng rót thêm khi ai cạn chén, mắt cũng không rời khỏi bạn, háo hức chờ xem lần này Đôn sẽ đối đáp ra sao trước một vị quan thật sự, khác hẳn những ông khách vãng lai ngày trước.

"Thưa cha, thưa bác." Đôn bắt đầu, giọng rành rọt, không vấp một chữ. "Quân Nguyên Mông sang đánh nước ta ba lần. Lần đầu vào đời vua Trần Thái Tông, lần hai cách đó gần ba mươi năm, vào đời vua Trần Nhân Tông, lần ba chỉ cách lần hai vài năm sau, cũng vẫn đời vua ấy."

Cha gật khẽ, không ngắt lời, để con tiếp tục.

"Lần đầu, quân ta còn ít kinh nghiệm đánh giặc phương Bắc kiểu này, nhưng nhờ vua tôi đồng lòng, giặc chưa quen thủy thổ, phải rút lui khá nhanh." Đôn dừng một nhịp, nhớ lại thứ tự các trận đánh mình từng đọc đi đọc lại không biết bao nhiêu lần trong sách sử để trong tráp cha. "Lần hai mới là lần khó khăn nhất, vì quân Nguyên đã rút kinh nghiệm, đem quân đông hơn hẳn, ta phải bỏ cả kinh thành, lui về vùng khác để bảo toàn lực lượng, đợi thời cơ phản công."

Vũ Khâm Lân đặt hẳn bát đũa xuống mâm, không còn giả bộ ăn tiếp nữa, toàn tâm dồn vào việc nghe. Ông từng nghĩ trước khi tới đây, tiếng đồn thần đồng chỉ là chuyện người làng thêu dệt thêm cho vui câu chuyện, nhưng giờ ngồi trực tiếp nghe, ông bắt đầu ngờ vực chính sự hoài nghi của mình.

"Lần ba, quân Nguyên quyết tâm báo thù, đem theo cả đoàn thuyền lương lớn theo đường sông, định vừa đánh vừa tiếp tế lâu dài." Đôn tiếp tục, giọng đều đều nhưng chắc chắn, không có chút do dự nào của một người đang cố nhớ lại, mà như đang thuật lại một câu chuyện đã in hẳn vào trong đầu từ rất lâu. "Nhưng đoàn thuyền lương ấy bị chặn đánh tan trước, quân bộ mất chỗ dựa, phải rút theo đường thủy, rồi mắc phải trận địa cọc ngầm cắm dưới lòng sông lúc nước rút, thua tan tác ngay tại đó."

Vũ Khâm Lân nghe xong, vỗ tay đánh bốp một cái, quay sang cha Đôn với ánh mắt không giấu nổi kinh ngạc.

"Anh Thứ, tôi từng chấm không ít bài thi của các cống sinh trên huyện, kể sử còn lẫn lộn niên đại lung tung, vậy mà thằng bé mười hai tuổi nhà anh kể mạch lạc như đọc trong sách ra." Ông lắc đầu, rồi cười lớn. "Tôi phải hỏi thêm vài câu nữa mới được, không thì về nhà kể lại chẳng ai tin."