Ông khách đứng bật dậy khỏi thế khoanh tay, bước tới trước mặt Đôn, cúi xuống nhìn thẳng vào mắt cậu bé, ánh mắt không còn chút gì của người lớn đang thử trẻ con cho vui nữa.

"Tám câu, đúng niêm đúng luật, ý tứ liền mạch, không một chữ thừa." Ông quay sang cha Đôn, giọng đã đổi hẳn sang nghiêm túc. "Anh Thứ, tôi theo nghiệp văn chương hơn hai mươi năm, chấm không biết bao nhiêu bài của học trò lớn tuổi hơn thằng bé này gấp đôi gấp ba, cũng chưa chắc đã ra được một bài ứng khẩu chỉnh như vậy."

Cha đặt cây roi mây xuống hiên nhà, không còn ý định dùng tới nữa. Ông nhìn con trai một lúc lâu, rồi bước tới, không nói lời trách mắng nào thêm, chỉ đặt tay lên vai Đôn, cái nắm tay chắc và ấm.

"Tội trốn học vẫn là tội, con phải chép phạt hai mươi trang cho thầy đồ, việc đó không đổi." Cha nói, giọng đã dịu hẳn. "Nhưng roi thì thôi, hôm nay con đã trả giá theo cách khác."

Tuất đứng nép ở góc sân từ nãy giờ, nghe câu ấy thì thở phào đánh thượt một cái, đủ to để mẹ Đôn quay sang nhìn, bật cười thành tiếng lần đầu tiên kể từ lúc cả nhà nín thở. Không khí trong sân dần trở lại bình thường, dù còn phảng phất chút dư âm của cơn kịch tính vừa qua.

Ông khách ở lại dùng cơm trưa, và suốt bữa, câu chuyện chỉ xoay quanh bài thơ vừa rồi.

"Câu nào cũng đắt, câu mở đầu lại càng chỉnh." Ông khách nhắc lại, tấm tắc không dứt, đũa cầm trên tay quên cả gắp thức ăn. "Tôi mà không kể lại cho mấy người bạn đồng liêu trên huyện nghe thì phí quá."

"Anh lại định đi rêu rao khắp nơi nữa rồi." Cha Đôn lắc đầu, nhưng khóe miệng vẫn cười, không cản thật lòng như những lần trước.

"Y hệt vụ đối chữ Đại Thái năm nào, ông đừng cấm tôi." Ông khách cười lớn, gắp thêm miếng thịt, ăn ngon lành như chưa từng thấy bữa cơm nào ngon đến vậy.

Lần này thì lời hứa ấy thành sự thật nhanh hơn cả lần trước. Chưa đầy nửa tháng sau, chuyện "cậu bé bảy tuổi làm thơ thất ngôn bát cú cứu mình khỏi đòn roi" đã lan khắp trấn Sơn Nam, thêu dệt thêm mỗi lần kể lại một chút, có bản đồn Đôn làm liền một lúc ba bài, có bản lại đồn cậu còn biết cả làm phú làm câu đối chữ Hán từ lúc chưa đầy năm tuổi.

Những gia đình có con trai trạc tuổi hoặc lớn hơn Đôn vài tuổi, đang chuẩn bị cho con vào con đường khoa cử, nghe tin thì phản ứng không giống nhau. Có người thật lòng mừng, coi đó là chuyện vẻ vang chung của cả vùng đất học. Nhưng cũng có không ít người, sau câu khen ngoài miệng, lại quay sang nhìn con trai mình với ánh mắt so sánh ngầm, rồi thở dài, rồi có khi trút giận vô cớ lên đứa trẻ đang cắm cúi học bài chẳng biết gì tới chuyện xảy ra ở làng bên.

Một ông đồ dạy học ở tổng bên, khi nghe học trò của mình nhắc tới tên Lê Quý Đôn với vẻ ngưỡng mộ, chỉ lạnh lùng gõ thước xuống bàn một cái.

"Tài bẩm sinh thì có gì đáng nhắc." Ông gằn giọng, quét mắt khắp lớp. "Chăm chỉ mới là gốc. Cả lớp chép phạt thêm mười dòng, coi như nhắc nhở khỏi mất công nhắc lại tên ai khác trong giờ học của ta."

Đám học trò cúi đầu chép phạt, không đứa nào dám hỏi vì sao, chỉ len lén liếc nhau, thắc mắc chuyện gì đã khiến thầy đổi tính đột ngột như vậy.

Ở một nhà khác, cách làng Diên Hà chừng nửa buổi đường, có người cha vừa nghe xong câu chuyện liền quay sang mắng con trai mười tuổi của mình một trận, dù đứa bé chẳng liên quan gì, chỉ vì nó đang ngồi cắn bút không thuộc nổi mấy câu Tam tự kinh. "Người ta bảy tuổi đã làm thơ cứu mình khỏi đòn, con mười tuổi đầu còn không thuộc nổi ba chữ một câu," ông gằn giọng, "sau này con định làm gì nên hồn." Đứa bé chỉ biết cúi đầu, không hiểu vì sao một câu chuyện vui ở làng khác lại đổ xuống đầu mình thành một trận mắng chẳng ăn nhập gì.

Đôn không biết gì về những chuyện ấy đang xảy ra ở những nơi cậu chưa từng đặt chân tới. Với cậu, buổi chiều hôm ông khách ra về, mọi thứ chỉ đơn giản là một ngày dài đã kết thúc an toàn, một bài thơ đã cứu cậu khỏi trận đòn, và tối đó cậu ngồi chép phạt hai mươi trang bài cũ dưới ánh đèn dầu, tay mỏi nhừ nhưng trong lòng nhẹ nhõm hơn hẳn buổi trưa.

Tuất ngồi cạnh, mài mực giúp bạn như mọi tối, thỉnh thoảng lại lẩm bẩm đọc theo một câu trong bài thơ ban trưa, cười khúc khích một mình.

"Câu 'rắn đầu biếng học' ấy," nó nói, giọng đầy thích thú, "tao thấy còn hay hơn cả câu Đại Thái năm xưa. Mai mốt lớn lên, mày mà làm quan thật, chắc thiên hạ còn kể mãi không hết chuyện về mày."

Đôn không đáp, chỉ cúi đầu chép tiếp, nhưng trong bụng cậu bắt đầu dấy lên một cảm giác là lạ, thứ cảm giác của một đứa trẻ vừa nhận ra tên mình đang bắt đầu đi xa hơn cả những nơi chân mình từng bước tới, và không phải ai nghe được cái tên ấy cũng sẽ vui mừng như Tuất đang ngồi bên cạnh.