Giữa tháng bảy, trưa nóng, cả làng nằm im dưới mái lá. Không ai chèo, không ai búa, chỉ có tiếng ve từ rừng ngập vọng ra thành một sợi mỏng kéo dài, và tiếng nước chạm thùng phuy, chậm hơn thường lệ.

Sophea đi một vòng quanh nhà, mũi hướng xuống.

Cô bắt đầu từ cửa. Ngưỡng cửa thì mùi gỗ phơi nắng, mùi vỏ dừa khô, mùi muối từ cái giẻ treo.

Cô cúi thấp hơn, hít một hơi. Hết rồi. Cô bước vô trong.

Trong nhà thì khác. Chỗ giữa chiếu thì nhẹ, chỗ góc gần cột thì nhẹ, chỗ cái giàn bếp thì khói ám hết. Còn đoạn gần vách, một sải tay trước chỗ ngồi sát vách, mùi dày lên một nấc, như đi từ nắng vô bóng râm.

Cô không dừng ở đó. Cô đi vòng ra mé sau, ra bếp, rồi xuống tấm ván chót sát nước. Cô cúi sát mặt nước mà ngửi, ngửi sắt gỉ trên mép thùng phuy, ngửi cái ang úp, ngửi cái cọc buộc dây neo. Mùi nằm ở khắp nơi, một chút, giống như cô đang ngửi cả mặt nước chứ không phải một góc nhà.

Cô nằm sấp trên ván ở mé sau, thò cánh tay xuống gầm bè, ngập tới vai. Nước dưới gầm mát, đục, không thấy ngón. Sợi dây ni lông ông Bảy buộc đánh dấu chạy xuống từ thùng phuy thứ ba, và cô lần theo nó, đếm từng gút: một, hai, ba. Tới gút thứ chín thì ngón tay chạm vô một bụng hũ tròn, trơn, bám rêu.

Hũ thứ chín có một vết trét mới, gồ lên, nhám hơn chỗ khác. Cô rút tay lên, đưa ngón lên mũi. Mùi ở đây là mùi xi măng ướt, nhẹ, sạch.

Cô ngồi dậy, cánh tay ướt tới vai, tay áo dính rêu. Một chiếc ghe chạy ngang qua luồng, máy đuôi tôm nổ lục bục, người cầm lái đội nón rộng, đứng thẳng. Ghe không giảm tốc. Người trên ghe quay đầu nhìn bè, nhìn cô, nhìn lại phía trước.

Cô không hỏi gì. Cô không hỏi người đó có ngửi thấy gì không, không hỏi ghe đi đâu, không hỏi chuyện nào khác. Cô đứng nhìn tới khi ghe quẹo qua khúc cua và tiếng máy tan.

Một người bán bánh đi ngang trên cầu ván, gánh hai rổ, chân bước nhẹ. Bà bán bánh bò, bánh tét, bánh ít, mùi ngọt lan theo từng bước. Bà gật đầu chào Sophea, bà không dừng. Cô nhìn gánh bánh đi xa.

Cô không hỏi bà có ngửi thấy gì không.

Chiều xuống một chút, nắng bớt gắt, và cô quay vô nhà lấy cây nhang. Cây nhang trầm bà Tám cho hồi tháng trước, dài một gang, màu nâu sẫm, cất trong cái hộp thiếc cùng với cuộn chỉ. Cô lấy nó ra, bẻ đôi, và cầm một nửa.

Cô tìm cái chén. Cái chén sứt miệng, cô dùng để đựng gạo nhỏ, giờ gạo còn nửa. Cô đặt nó xuống giữa nhà, ngay cạnh vết nước đã khô, và cắm nhang xuống. Gạo ôm lấy chân nhang.

Cô đánh diêm. Đầu nhang cháy đỏ, rồi khói bay lên, mỏng, một sợi, rồi hai. Mùi trầm lan ra, ấm, nặng, ngọt.

Mùi trầm đè mùi kia xuống. Cô ngồi cạnh chén, đợi, thở ra từ từ. Mùi trầm ở trong mũi cô, trong phổi, trong cái cổ họng khô, và cô gần như quên.

Nhang cháy tới nửa thì gió tắt. Khói đứng thẳng.

Rồi, khi nhang chỉ còn cái đầu đỏ ngắn bằng ngón tay, cô ngửi thấy nó trở lại. Không phải từ chỗ nào. Từ cả căn nhà. Cái mùi đó vẫn y nguyên như hồi sáng, chua, dày, nước đáy, cá ươn, không thêm, không bớt, nằm dưới mùi trầm như một tấm ván nằm dưới tấm chiếu.

Cô ngồi một lúc nữa. Tàn nhang rơi xuống gạo, một cục nhỏ xám, nhẹ như tro bếp.

Cô nhớ mùi mùa trước.

Mùa trước không có mùi. Cô nghĩ kỹ, hai lần, đi từ cửa tới chỗ sát vách trong trí nhớ, bước chân của cô từng bước, và không có một mùi nào ở đó. Chỉ có cái thau nhỏ cạnh gối, và nước trong thau.

Mùa đầu thì có mùi cơm.

Cô nhớ điều đó rõ như nhớ giá cá. Mùa đầu, mỗi tối, hơi nóng từ chén thứ tư bay lên vách, và cô ngồi ăn trong cái mùi ấy, mùi cơm nấu bằng củi dừa. Mùa thứ hai không có hơi nóng, mà có nước, cái thau nhỏ cạnh gối lúc nào cũng ẩm hơn thau của người khác, mùi nước sông mới múc.

Mùa này có mùi.

Cô đếm bằng ngón tay dưới đầu gối: cơm, nước, mùi. Rồi cô nắm bàn tay lại, chặt, tới khi móng ấn vô lòng bàn tay thành ba dấu cong.

Cô không nghĩ gì thêm. Cô không biết nghĩ gì, và cô không tìm. Cô chỉ biết số ngón đã đếm là ba, và ba nằm trong lòng bàn tay như hòn sỏi.

Ngoài sàn, một con chim sẻ nước đáp xuống cọc buộc, rỉa cánh, bay đi. Mặt trời tụt xuống thấp hơn một vạch. Cô ngồi trong cái bóng của khung cửa, và khói từ cái đầu nhang đã ngắn nhất chỉ còn một vệt, nằm ngang trong gió nhẹ vừa lên.

Má đi ngang qua lúc đó, từ mé sau vô, tay cầm cái rổ. Bà bước vòng qua cái chén nhang, một bước rộng, không nhìn xuống, không dừng, và đi ra hiên. Mùi trầm theo bà ra ngoài, trôi qua hai mái nhà bên cạnh rồi tan.

Cô nhìn vô cái hộp thiếc, nơi còn một cây nhang trầm nữa, nguyên, chưa bẻ. Cô nhìn nó một lúc. Rồi cô lấy nó ra, đánh diêm, đốt đầu.

Cô cắm cây nhang trầm cuối xuống chén gạo.