Giữa trưa, trước bè ông Tư Nón có một hàng dép guốc xếp ngay ngắn trên bậc thềm, hai mươi mấy đôi, đôi nào cũng quay mũi ra ngoài. Sophea đếm: hai mươi sáu. Rồi cô thấy thêm hai đôi dép nhựa của trẻ con, nhỏ, đặt ở góc.

Cô ôm một bao cá khô trên hông. Ông Tư Nón đặt từ hôm kia, ba ký, để cúng giỗ. Bè ông có thêm mấy tấm bạt căng trước hiên che nắng, và một dây cờ nhỏ nhiều màu giăng ngang cửa, phất theo gió.

"Sophea. Vô đi con."

Ông Tư Nón đứng ở cửa, áo sơ mi trắng cài tới cổ, quần tây xắn gấu. Ông sáu mươi mấy, mặt hồng, tay chai vì chằm nón mấy chục năm. Ông nhận bao cá bằng hai tay.

"Dạ, cá khô ba ký."

"Cám ơn con. Má con khỏe không?"

"Dạ, lưng."

"Lưng." Ông gật. "Lưng hồi nào cũng đau. Con ngồi chơi chút. Giỗ mà."

"Dạ, con giao rồi con về."

"Về gì mà về. Ăn miếng bánh."

Cô bước qua ngưỡng. Nhà đông tới mức mỗi bước phải nghiêng vai, người ngồi quanh các mâm thấp, người đứng sát vách.

Mùi nhang trộn mùi xôi, mùi chuối chín, mùi mồ hôi người. Không ai nói to. Cô nghe tiếng thì thầm từ mấy cái miệng, nhỏ như tiếng giấy.

Giữa nhà là mâm lớn, trải khăn trắng, đầy cơm, gà luộc, canh, chuối, nhang. Hai bên là các mâm nhỏ. Và ở sát vách phía trái, cách mâm lớn một sải tay, có một chỗ trải chiếu riêng, một chén cơm, một đôi đũa gác ngang miệng chén, một chén nước, một cái muỗng. Đầy đủ như chỗ của một người ngồi ăn.

Không ai ngồi ở đó. Nhưng ai bước ngang qua cũng bước vòng ra xa một chút, rồi lại trở vô lối đi, như người đi ngang qua chỗ có người ngồi. Có một bà bưng khay chén đi ngang, hơi nghiêng khay cho khỏi chạm vô chỗ ấy. Một ông cầm điếu thuốc đã tắt, đứng dựa cột, quay lưng về phía chỗ ấy cho khuất.

Ở góc nhà, trên cái ghế thấp, có một bà cụ ngồi. Hai bàn tay bà chắp trước ngực, mắt nhắm, môi mấp máy không thành tiếng. Dáng ngồi bất động như đã ngồi vậy từ rất lâu. Khách bước ngang cúi chào bà, bà không đáp, và không ai cần bà đáp.

Mấy đứa nhỏ ngồi dồn một góc, hai ba đứa, mắt nhìn ra cửa sổ. Một đứa liếc nhìn mâm cúng rồi cúi xuống ngay khi người lớn nhìn lại.

Sophea đứng ở cạnh cửa, tay không biết để đâu. Cô thấy bà vợ ông Tư Nón bưng một dĩa bánh ra, đặt xuống một cái mâm, đặt thêm một cái xuống chỗ sát vách, rồi lùi lại.

"Con ăn miếng bánh," bà nói với Sophea, đưa ra một cái dĩa.

"Dạ. Cám ơn bà."

"Ăn đi. Ăn rồi về, đừng nhịn."

"Dạ."

"Nhà con ăn chưa?"

"Dạ, má con ăn rồi."

"Nhà nào cũng ăn trước giờ giỗ. Giỗ thì phải đói mới ngon."

"Dạ, bà."

"Con cứ ngồi, không ai biểu con đứng."

"Con đứng quen."

"Đứng quen thì đứng. Nhưng ăn bánh thì ngồi."

Sophea ăn. Bánh nếp, nhân đậu, ngọt vừa. Cô nhai, mắt không nhìn chỗ sát vách, rồi nhìn. Chén cơm ở đó còn bốc hơi mỏng.

"Cá năm nay đẹp," ông Tư Nón nói, đứng bên cạnh cô.

"Dạ."

"Con chọn hay má con chọn?"

"Con chọn."

"Giỏi. Con có mắt."

"Dạ, cám ơn ông."

"Sau giỗ này, ông còn mấy cái giỗ nữa."

"Dạ."

"Con nhớ để cá khô cho ông."

"Con nhớ. Ông đặt mấy ký?"

"Chưa biết." Ông liếc sang chỗ sát vách. Mặt ông phẳng, không gợn. "Năm nào cũng chưa biết."

Ông Tư Nón quay đi, nói gì đó với một người khách. Sophea đứng yên một lúc, ăn nốt miếng bánh, bỏ cái dĩa lên khay.

"Con về nghen bà," cô nói.

"Về đi con. Mai ghé lấy tiền cá."

"Dạ, con ghé."

"Nhớ ghé."

Không ai hỏi cô vì sao cô tới. Không ai hỏi cô về chỗ sát vách. Họ chào cô như chào bất cứ ai tới giao cá.

Cô bước ra khỏi nhà, đi qua hàng dép, đạp lên cầu ván. Hai mươi sáu đôi dép vẫn xếp đó, mũi quay ra.

Ở trường nổi, thầy Sáu đang đứng sau cái bàn trong lớp học, kính tụt xuống sống mũi. Lớp trống, tiếng học trò đã vãn, cái bảng đen cong ở góc.

"Thầy."

"Sophea."

"Ông Tư Nón nhờ con đưa thư cho thầy."

"Thư gì?"

"Con không biết. Ông không nói."

"Ông không nói thì thầy đọc." Ông đẩy kính lên. "Ngồi đi con."

"Dạ, con đứng."

"Con đứng quen hả?"

"Dạ."

Thầy Sáu cầm cái thư, mở, đọc bằng cách đưa sát mắt. Ông đọc xong, gật. Ông kéo cái sổ bìa đen từ ngăn bàn ra, mở một trang, nhúng bút vô lọ mực tím, ghi một dòng.

"Cháu nội ông Tư," ông nói. "Sang năm vô lớp một. Thầy ghi."

"Dạ."

"Danh sách lớp một năm tới." Ông lật sang trang kế, ngón tay chỉ xuống. "Thầy đọc cho con nghe, cho thầy nhớ."

"Dạ, thầy đọc."

"Mười bảy đứa. Thằng Sơn, con Kanha, thằng Veasna, con Neary, thằng Chan." Ông đọc chậm, từng cái tên một, ngón tay đi theo. "Con Ly, thằng Vannak, thằng Piseth. Con Nary, con Bopha..."

Ông đọc xong mười bảy cái tên. Rồi ngón tay ông dừng ở dòng cuối cùng, một dòng viết bằng nét mực đã phai, khác màu với những dòng trên.

"Bé Tư," ông nói.

Sophea đứng bất động. Cô không biết chữ, nhưng cô nghe. Cái tên ông đọc đi ra khỏi miệng ông, nhẹ, bằng giọng ông đọc tên bất kỳ đứa nào, và rơi xuống mặt bàn, và nằm đó.

Một nhịp thở. Hai nhịp.

"Chưa có giấy thì chưa gạch được," thầy Sáu nói. Ông không ngẩng đầu, ngón tay vẫn nằm dưới cái dòng cuối. "Thầy để đó."