Trưa đứng bóng, nắng gắt chiếu thẳng xuống sân bè phơi phía sau nhà dì Huệ, và một mùi tanh nồng đậm đặc xộc thẳng vào mũi cô ngay khi vừa bước chân lên sàn ván. Không phải mùi cá tươi thường ngày, mà là một thứ mùi ngai ngái, chua chua, lẫn với mùi muối mặn, mạnh đến mức cô phải đưa tay bụm lấy mũi.

Sân bè phơi rộng hơn cô tưởng, lát toàn ván gỗ đã bạc màu vì nắng mưa nhiều năm, một góc dựng sẵn mấy tấm phên tre để che bớt nắng gắt cho người làm việc, góc khác chất la liệt đủ loại dụng cụ: rổ tre, chậu nhôm, mấy tấm bạt cũ cuộn tròn. Vài con gà thả rông đi lại quanh sân, thỉnh thoảng mổ nhặt vài mẩu vụn cá rơi vãi trên ván mà không ai buồn xua đuổi.

"Mùi gì nồng vậy em? Muốn xỉu."

"Làm mắm. Mắm lớn, làm tháng Chạp. Giờ đầu mùa, cá nhỏ, làm ít, dì Huệ ăn trong nhà thôi. Mùi vậy đó. Quen rồi, hết thấy nồng."

Trước mặt cô là một đống cá nhỏ đầu mùa đã được cắt bỏ đầu, mẻ lưới hồi đêm, xếp thành từng lớp trên một tấm bạt lớn trải giữa sân, ruồi bu quanh vài chỗ dù người ta đã cố xua liên tục. Sophea xắn quần lên tận đầu gối, bước chân trần vào giữa đống cá, bắt đầu giẫm đi giẫm lại thật đều, thật mạnh.

"Giẫm lên cá chi vậy em?"

"Giẫm, cho tróc vảy. Giẫm mạnh, ruột bung ra luôn, khỏi cần móc từng con."

"Dơ chân không?"

"Dơ chớ. Rửa lại là sạch. Làm mắm, ai cũng giẫm vậy hết."

"Sao không mang ủng?"

"Đeo, giẫm hổng đều. Chân trần, cảm được, chỗ nào chưa tróc vảy."

"Không đau hả? Trầy kìa."

"Quen rồi, hổng đau. Trầy chút, mai lành, hổng sao."

"Bao lâu xong một mẻ?"

"Cỡ nửa buổi, mẻ này. Mẻ lớn hơn, giẫm cả buổi luôn."

Cô nhìn Sophea giẫm chân lên đống cá với một vẻ thản nhiên tuyệt đối, thậm chí còn vừa giẫm vừa huýt sáo một điệu gì đó, trong khi cô chỉ đứng nhìn mà bụng đã bắt đầu cồn cào khó chịu. Vảy cá và ruột cá bung ra bết dính vào bàn chân Sophea, một cảnh tượng khiến cô phải nuốt nước bọt liên tục để kìm cơn buồn nôn đang chực trào lên.

Xong công đoạn giẫm, Sophea múc từng thau nước dội lên đống cá, rửa sơ qua rồi xúc vào một cái rổ tre lớn, ép chặt bằng tay cho ráo nước, sau đó chuyển sang một cái giỏ đan bằng lá chuối lót sẵn bên trong, chất đá cuội lên trên để nén xuống.

"Ủ bao lâu?"

"Ủ giỏ này, một đêm. Chặn đá, cho ráo hết nước, khỏi bị hư."

"Sao chặn đá?"

"Không đá, nước đọng lại, cá hư liền. Đá nén, ráo nhanh."

"Rồi sao nữa?"

"Phơi xong, giã. Cối gỗ đó, giã nhuyễn ra."

"Giã xong rồi, ủ vô chum, một tháng. Mỗi ngày, chắt nước ra một lần."

"Chắt nước ra chi?"

"Nước đó, mắm ngon nhất. Chắt ra riêng, để dành. Còn xác, ủ tiếp."

Sáng hôm sau, đá được lấy ra, cá đem trộn đều với muối hột theo một tỷ lệ mà chỉ có Sophea mới đo bằng mắt, không cần cân đong gì cả, rồi trải đều lên một tấm chiếu cói phơi thẳng dưới nắng đứng bóng suốt một ngày. Mùi từ đám cá phơi nắng càng lúc càng nồng hơn, bốc lên theo từng đợt hơi nóng, khiến cô phải lùi ra xa mấy bước mới chịu nổi. Sophea xúc từng mẻ cá đã phơi đổ vào một cái cối gỗ to, cầm chày gỗ giã liên tục, tay lên xuống đều nhịp, mồ hôi nhỏ giọt xuống từ trán nhưng không hề tỏ ra mệt mỏi, cá dần dà nhuyễn ra thành một khối sệt sệt màu nâu đỏ, mùi càng lúc càng đậm đặc hơn trước.

Cô nhìn dãy chum sành xếp thành hàng dài dọc theo mép sân bè, mỗi cái đều được đậy kín bằng một tấm lá chuối buộc chặt, bên trong là mắm lớn ủ từ hồi tháng Chạp năm ngoái, giờ chỉ còn chắt nước dần. Có chum còn dán thêm một mẩu giấy nhỏ ghi ngày tháng bắt đầu ủ, nét chữ nguệch ngoạc của người nào đó viết giùm, để dì Huệ nhớ chum nào chắt rồi, chum nào chưa. Chính lúc cúi xuống nhìn gần một chum đang mở nắp kiểm tra, mùi bốc lên nồng nặc đến mức cô không kìm được nữa.

Cô lùi vội ra mép bè, ngồi thụp xuống, một tay ôm bụng, một tay bụm miệng, cố nôn khan mấy tiếng nhưng không ra được gì, chỉ có nước mắt ứa ra vì cố kìm quá sức. Sophea nhìn thấy, bật cười thành tiếng lớn, gọi thêm mấy người hàng xóm đang ngồi gần đó qua xem, ai nấy đều cười ngặt nghẽo trước cảnh cô ngồi ôm bụng giữa mùi mắm nồng nặc.

"Chị làm gì mà giống muốn đẻ vậy, mắm chưa ngửi quen thôi mà."

"Thôi, tui xin lỗi, tui không chịu nổi mùi này thiệt."

"Từ từ rồi quen. Ở đây, ai mới tới cũng vậy hết, người ta cười hoài à."

"Chừng nào hết thấy nồng?"

"Vài bữa. Ngửi hoài, quen liền, có khi còn thèm mùi này."

Tiếng cười của cả đám người vang khắp sân bè, hòa lẫn vào mùi mắm nồng nặc và ánh nắng gắt buổi trưa, một thứ âm thanh vui vẻ đến mức chính cô, dù vẫn còn đang ôm bụng khó chịu, cũng không nhịn được mà bật cười theo, để mặc cho cái mùi ấy từ từ len vào thành một phần quen thuộc của những ngày sắp tới.

Một bà lão ngồi gần đó, tay vẫn đang thoăn thoắt đan lại một cái giỏ lá chuối mới, ngẩng lên nhìn cô cười móm mém, rồi chỉ tay về phía dãy chum sành đang xếp hàng dưới nắng, nói thêm một câu bằng tiếng Khmer mà Sophea dịch lại giúp, đại ý rằng mùi càng nặng thì mắm càng ngon, và ai chịu được mùi này rồi thì coi như đã nửa phần thành người ở đây. Cô vừa lau nước mắt vừa gật đầu với bà lão, gật hai lần, cho bà biết là đã nghe.