Chiều, Út Lành ghé một trạm đo nhỏ dựng trên cầu dẫn ra sông, nơi có mấy cái phao quan trắc lều bều ngoài dòng nước, dây cáp nối vào một cái hộp máy đặt trong chòi tôn. Nắng chiều đổ nghiêng qua mái tôn thủng lỗ chỗ, hắt xuống nền xi măng loang lổ mấy vệt sáng dài, gió sông thổi lồng lộng qua mấy tấm vách gỗ mục. Một ông già ngồi trong chòi, tóc bạc gần hết, lưng còng hẳn xuống sau bao năm cúi nhìn màn hình, tay cầm cuốn sổ ghi tay đã sờn góc, mắt vẫn dán vào một cái màn hình nhỏ hiện con số nhảy liên tục.

"Chú đo cái gì vậy? Phao ngoài kia lạ."

Ông già không ngẩng lên ngay, đợi con số trên màn hình đứng yên rồi mới ghi vào sổ.

"Đo độ mặn, con gái. Cái đầu dò gắn bốn điện cực chống ăn mòn, thả dưới nước, đo hai mươi năm nay rồi, ngày nào cũng một con số."

"Con số đó là sao chú?"

"Dưới một gam muối trên một lít nước thì ruộng còn dùng được, trên bốn gam là cây chết, không cứu nổi. Khúc này còn xa ngưỡng. Bữa nay đo được không phẩy chín. Hồi chú mới làm, mùa này ở đây đo không ra muối."

Ông chỉ tay ra phía cửa chòi, nơi mấy cái phao sơn màu cam đã bạc phếch lắc lư theo con nước, dây cáp căng ra rồi chùng lại mỗi khi có ghe chạy ngang tạo sóng.

"Hai chục năm nay, ngày nào chú cũng ra đây đọc một con số, ghi vào sổ, rồi về. Hồi mới làm, con số còn thấp, giờ mỗi năm một cao hơn."

Út Lành ngồi xuống bên cạnh, nhìn con số nhảy trên màn hình, nhớ tới câu chuyện hai người trên ghe hàng mấy bữa trước.

"Người ta nói tại cái gì đó dựng ngang sông trên nguồn, chặn phù sa với nước ngọt lại, nên dưới này mới mặn. Phải không chú?"

Ông già đặt cuốn sổ xuống, nhìn thẳng vào cô, ánh mắt không giận không vội, như đã trả lời câu này không biết bao nhiêu lần cho bao nhiêu người từng ghé ngang trạm đo, giọng chậm nhưng chắc.

"Con nói vậy cũng có phần đúng, nhưng chưa trúng hết đâu. Đồng bằng này bắt đầu teo lại từ trước khi có cái vật cản nào hết, con à."

"Không ai chặn thì mặn ở đâu ra?"

"Chính ông cha mình hồi xưa đào kênh, đắp đê khắp đồng để dẫn nước ngọt vô ruộng, cho lúa ba vụ, cho khô sớm không bị ngập. Kênh đào càng nhiều thì phù sa càng bị giữ lại trong đồng, không còn chảy ra tới cửa sông như hồi trước nữa. Cái đó mình tự làm cho mình, có ai ở đâu xa xôi làm giùm mình đâu."

"Không có cái chặn trên nguồn thì cũng đỡ chớ chú."

"Đỡ thì có đỡ, nhưng con nghĩ coi, giả sử bữa nay người ta dỡ hết cái vật cản đó đi, trả lại y như cũ, đồng bằng mình cũng chưa chắc cứu nổi, vì cái kênh cái đê mình đào ngang dọc suốt trăm năm nay vẫn còn nguyên đó, phù sa vẫn bị giữ lại trong ruộng như thường. Con muốn tìm một cái để đổ hết tội vô, dễ lắm, nhưng đời nó không dễ vậy đâu."

Út Lành im lặng một lúc, cố tìm một câu để phản bác nhưng không ra được, chỉ thấy con số không phẩy chín trên màn hình vẫn nhảy đều đều, thỉnh thoảng nhích lên một phẩy không rồi lại tụt xuống, như một hơi thở chậm rãi của cả con sông.

"Vậy ai đúng?"

"Chú không dám nói ai đúng ai sai, chú chỉ đọc con số hai mươi năm nay, thấy nó tăng dần lên là chú ghi vậy thôi, chuyện đúng sai để người khác cãi."

"Vậy là không có ai để giận."

Ông già cười nhẹ, quay lại nhìn con số trên màn hình, tay lật qua trang sổ mới.

"Không có ai để giận thì mới khó sống, con gái à, chớ có được một cái để giận thì còn dễ chịu hơn nhiều."

Ông gấp cuốn sổ lại một lúc, xoa xoa hai bàn tay chai sạn vào nhau, mắt nhìn xa ra phía cuối cầu dẫn, nơi con nước chiều đang loang dần lên phía chân cầu.

"Chú làm cái nghề này lâu, thấy người ta cứ đi tìm một cái tên để đổ lỗi, tìm được rồi thì nhẹ lòng một chút, nhưng con sông nó có nghe đâu mà đổi. Nó cứ mặn lên từ từ, năm này qua năm khác, không đợi ai cãi xong mới chịu dừng lại."

Út Lành ngồi thêm một lúc, nhìn ra mấy cái phao quan trắc lắc lư theo con nước chiều đang lên dần, nghe tiếng máy phát trong chòi kêu rì rì đều đặn. Ông già cúi xuống ghi thêm một dòng vào sổ, không nói gì thêm, để cho câu chuyện tự nó lắng xuống như con số trên màn hình.

Trời bắt đầu ngả sang màu cam nhạt, ánh nắng cuối ngày hắt lên mặt sông một lớp ánh vàng loang loáng, mấy con ghe nhỏ chạy ngang để lại những vệt sóng lan rộng rồi tan dần, tiếng máy nổ nhỏ dần khi khuất sau chỗ sông quanh xa. Cô đứng dậy chào ông già, bước ra khỏi chòi, đầu óc vẫn còn vướng lại câu nói vừa nghe, không tìm được chỗ nào để đặt xuống cho yên. Suốt quãng đường đi bộ trở ra lộ lớn, cô cứ ngoái lại nhìn cái chòi tôn nhỏ xíu đứng lẻ loi giữa cầu dẫn, nghĩ tới hai mươi năm một ông già ngồi đọc một con số mỗi ngày mà không cần biết ai đúng ai sai, không cần một cái tên nào để đổ lỗi. Lần ngoái cuối, cô thấy ông đã ra tới mép cầu dẫn, cúi xuống kéo sợi cáp lên, lau cái đầu dò bằng vạt áo, rồi thả nó xuống lại, đúng chỗ cũ.