Nước lớn gần trưa, Út Lành ngồi trên một chiếc xuồng ba lá thuê được ở bến gần chợ, người chèo là một ông già gầy gò, tay chân rắn chắc dù tóc đã bạc gần hết, làn da sạm nắng nhăn nheo vì cả đời phơi ngoài sông nước. Xuồng lướt qua mặt nước phẳng lặng, mái chèo khua đều đặn từng nhịp, tiến dần về phía một dải đất nổi giữa dòng, rừng bần xanh thẫm dựng lên như một bức tường thấp giữa trời nước mênh mông, phản chiếu lộn ngược xuống mặt nước, mỗi chiếc lá bần có thêm một chiếc lá sinh đôi chúc ngược.

"Cồn này người ta gọi đảo khỉ đó cô, chớ tên chính thức chắc cũng chẳng ai nhớ nữa, lâu quá rồi."

"Có khỉ thiệt hả ông?"

"Hồi xưa nghe nói có khỉ hoang sống trong rừng bần, sau này ít ai thấy nữa, nhưng cái tên vẫn giữ. Đảo này gần ba chục héc ta, toàn cây với rễ, tàu lớn chỉ chạy qua được khi nước cường, chớ nước ròng là mắc cạn ráo, ghe nhỏ như tui mới lách qua được."

Ông vừa chèo vừa kể, giọng đều đều như đã kể chuyện này cho không biết bao nhiêu người khách trước đó, mắt không rời khỏi mặt nước phía trước mũi xuồng.

"Hồi tui còn nhỏ xíu, chỗ này mới là cái cồn trọc, ghe nhỏ lách ngang được. Giờ bồi riết thành cồn lớn, cồn lớn riết thành đảo, cây mọc lên hồi nào không ai để ý."

"Ông ở đây từ nhỏ?"

"Ừ, đời ông cố tui đã ở vùng sông này rồi, tới đời tui là đời thứ tư. Nhìn đảo này lớn lên từng năm mà thấy ghê, hồi xưa chỉ là cái cồn nhỏ bằng cái sân nhà, giờ đi bộ vòng quanh cả buổi không hết."

"Vậy ông rành chuyện cửa sông ở đây."

"Biết gì đâu cô, tụi tui chỉ biết cái đảo lớn dần, còn chuyện xưa sao thì nghe người già kể lại, mỗi người kể một kiểu, ai biết đâu là đúng."

"Ông kể nghe thử. Chuyện gì cũng được."

"Có ông già trong xóm, giờ chắc cũng mất rồi, hay kể hồi trước tàu buôn lớn ra vô tấp nập lắm, đèn đóm sáng cả một vùng trời đêm, giờ nghe muốn không tin nổi, nhìn cái lạch nhỏ xíu bây giờ ai mà hình dung ra được cảnh đó."

Út Lành nhìn quanh mặt nước rộng, cố hình dung cảnh tàu bè tấp nập như lời ông kể, nhưng chỉ thấy một khoảng nước phẳng lặng loang loáng nắng trưa, không một bóng ghe nào khác ngoài chiếc xuồng nhỏ đang chèo.

Xuồng cặp vào một bãi cát nhỏ ở mép đảo, rễ bần trồi lên tua tủa vì nước đang lúc lớn chưa ngập hết, tạo thành một mê cung những đoạn rễ cong xoắn vào nhau, phủ đầy rêu xanh ở phần chìm trong nước. Út Lành bước lên bờ, dặn ông ở lại giữ xuồng, rồi một mình đi vào trong theo một lối mòn nhỏ giữa hai hàng bần rậm rạp.

Trong rừng, ánh sáng lọc qua tán lá thành từng vệt loang lổ trên mặt đất ẩm, không khí đặc quánh mùi lá mục và bùn non. Lối mòn hẹp chỉ vừa một người đi, hai bên rễ bần trồi lên chắn ngang thành từng bậc tự nhiên, cô phải bước cẩn thận từng bước để khỏi vấp. Thỉnh thoảng một con cua đá bò ngang qua lối, nghe động thì lủi nhanh vào một hốc rễ gần đó, để lại vài vệt bùn còn ướt.

Cô đi một đoạn khá xa, chân lún nhẹ vào lớp đất mềm mỗi bước, nhưng không thấy gì cả ngoài cây, rễ, và im lặng. Không có dấu vết nhà cửa, không có bàn thờ, không có gì gợi nhớ rằng nơi đây từng là miệng của một dòng sông lớn đổ ra biển. Cô đi tới một khoảng trống nhỏ giữa rừng, nơi vài tia nắng lọt xuống thành một vũng sáng tròn trên nền đất, đứng đó nhìn quanh một vòng đủ bốn hướng, vẫn chỉ toàn thân cây và bóng lá, không một lối rẽ nào khác ngoài đường mòn cô vừa đi qua.

Cô đứng lại giữa đảo một lúc lâu, nghe chỉ có tiếng gió lùa qua tán bần và tiếng chim gì đó kêu xa xa, không một dấu hiệu người ở, không một câu chuyện nào bám vào chỗ đất này ngoài cái tên gọi vui của người đời sau. Cô thử hình dung lại lời ông lái xuồng vừa kể, cảnh tàu bè và đèn đóm sáng rực suốt đêm, rồi nhìn quanh lần nữa, nhưng không cách nào ráp được hai hình ảnh đó vào chung một chỗ đất. Chính cái trống rỗng đó, chứ không phải cảnh gì hoành tráng, khiến cô hiểu ra hai chữ "cửa câm" mà mọi người vẫn nhắc: không phải một nơi có gì ghê rợn, mà chỉ đơn giản là không còn gì cả, đến mức cái tên cũ cũng không buồn bám theo nữa.

Cô quay lại chỗ xuồng, đi ngược con đường mòn lúc nãy, ông lái vẫn ngồi đó chờ, phe phẩy cái nón lá quạt cho mát, thấy cô ra thì hỏi.

"Sao rồi cô, có kiếm được gì trong đó không vậy?"

"Không có gì. Cây với rễ. Im ru."

"Ừ, trong đó vậy đó, có gì đâu mà kiếm, cô đừng buồn. Thôi lên xuồng tui chở về, chiều nước ròng khó chèo hơn đó."

Ông lái xuồng bắt đầu chèo ngược trở lại, mái chèo khua nước chậm rãi hơn lúc đi vì nước đang lúc ròng, xuồng đôi lúc khẽ cạ đáy vào lớp cát mỏng dưới lòng lạch. Út Lành ngồi im nhìn lại đảo một lần cuối khi xuồng bắt đầu rời bến, hàng bần xanh thẫm khuất dần sau lưng.

Tới giữa lạch, xuồng mắc hẳn. Ông già đứng dậy, cởi dép bỏ vô khoang, bước xuống. Nước chỉ tới mắt cá. Ông một tay níu mũi xuồng, kéo đi từng bước như kéo con trâu qua bãi, ngay trên cái chỗ mà hồi sáng ông còn gọi là cửa.