Giờ nghỉ trưa thứ Ba, tôi lướt điện thoại trong lúc ăn cơm một mình ở bàn làm việc, anh Long và mấy đồng nghiệp khác đã ra ngoài ăn hết, chỉ còn tôi ở lại vì muốn tranh thủ chút thời gian yên tĩnh.

Tôi tình cờ bấm vào một bài báo tiếng Anh xuất hiện trên trang chủ điện thoại, tiêu đề nói về việc Hàn Quốc vừa công bố một bộ quy định mới, có hiệu lực từ đầu năm nay, nhằm tăng cường bảo vệ pháp lý cho thực tập sinh trong ngành giải trí thần tượng. Tôi đọc lướt qua, ban đầu chỉ vì tò mò, không nghĩ nó liên quan gì tới điều mình đang tìm hiểu.

Bài báo nói rằng trước đây, phần lớn công ty giải trí lớn tại Hàn Quốc từng áp dụng cơ chế "nợ đào tạo", trong đó chi phí huấn luyện, ăn ở, trang phục của thực tập sinh được trừ dần vào thu nhập sau khi ra mắt chính thức, khiến nhiều nhóm nhạc mất nhiều năm mới thật sự nhận được phần chia lợi nhuận từ chính sản phẩm âm nhạc của mình. Cụm từ báo chí quốc tế hay dùng để mô tả loại hợp đồng đó, theo bài báo, là "hợp đồng nô lệ", dù bản thân các công ty không bao giờ gọi nó bằng cái tên đó.

Tôi đọc lại đoạn đó hai lần, cảm giác lạnh sống lưng khi nhận ra mức độ tương đồng gần như trùng khớp với điều khoản trong trang hợp đồng người ẩn danh từng gửi cho tôi. Không phải một điều khoản kỳ lạ, đơn lẻ, sáng tạo riêng của một công ty nhỏ tại Việt Nam, mà là một mô hình đã từng phổ biến ở một nền công nghiệp giải trí lớn hơn nhiều, đủ lớn để chính phủ nước đó phải ra tay điều chỉnh bằng luật.

Chú thích: theo các nguồn tin quốc tế, phần lớn công ty giải trí lớn tại Hàn Quốc gần đây đã chuyển hướng, không còn coi chi phí đào tạo là khoản nợ cá nhân của nghệ sĩ sau khi ra mắt, mà hạch toán như chi phí kinh doanh của công ty. Một bộ quy định mới, áp dụng từ đầu năm nay, được ban hành nhằm tăng cường bảo vệ quyền lợi cho thực tập sinh. Đây là thông tin về ngành giải trí quốc tế nói chung, không liên quan tới bất kỳ công ty cụ thể nào trong câu chuyện này.

Tôi ngồi lặng đi một lúc, hộp cơm trưa còn dang dở trước mặt, nghĩ về việc mô hình mà Hừng Đông Entertainment đang áp dụng, có lẽ, không phải một sáng kiến riêng gì của họ, mà là một mô hình họ học theo, có chọn lọc, từ một nền công nghiệp lớn hơn, chỉ tiếc là họ chọn học đúng phần rủi ro nhất của mô hình đó, vào đúng thời điểm nơi khác đang dần từ bỏ nó.

Tôi lưu lại bài báo, thêm vào file "Hồ sơ đối chiếu" một mục mới: "Cơ chế nợ đào tạo không phải hiện tượng riêng lẻ, có tiền lệ ở quy mô lớn hơn, và các nơi khác đang dần thay đổi. Cần tìm hiểu xem Việt Nam có khung pháp lý tương tự bảo vệ nghệ sĩ trẻ hay không." Tôi đọc lại dòng đó, tự nhắc mình đây chỉ là thông tin tham khảo, không thể áp dụng máy móc luật của một nước khác vào trường hợp của Yến, nhưng nó cho tôi thêm một điều quan trọng: sự tự tin rằng mình không hề đang tưởng tượng ra một vấn đề không có thật, mà đang chạm vào một dạng bất công đã được thế giới ghi nhận, nghiên cứu, và ở một mức độ nào đó, bắt đầu sửa chữa.

Buổi chiều quay lại làm việc, tôi vẫn giữ trong đầu hình ảnh dòng chữ "hợp đồng nô lệ" từ bài báo, tự hỏi liệu có ngày nào cụm từ đó sẽ được ai đó, ở Việt Nam, dùng để gọi tên chính xác điều đang xảy ra với người mà tôi vẫn quan sát từ xa suốt bốn năm rưỡi qua.

Tối đó, tôi thử tìm kiếm thêm bằng tiếng Việt, gõ vào ô tìm kiếm những cụm từ như "luật bảo vệ trẻ em ngành giải trí Việt Nam", "hợp đồng đào tạo ca sĩ trẻ em". Kết quả không nhiều, phần lớn là các bài viết chung chung về quyền trẻ em, không có gì cụ thể áp dụng riêng cho ngành giải trí thần tượng, một ngành còn khá non trẻ ở Việt Nam so với điện ảnh hay truyền hình. Tôi nhận ra khoảng trống đó, một khoảng trống mà có lẽ chính công ty Hừng Đông cũng biết rõ và tận dụng, không phải vì họ cố tình phạm luật, mà vì luật, ở đúng chỗ này, còn chưa kịp bắt kịp với thực tế của ngành.

Tôi ghi thêm vào sổ tay: "Không phải chuyện đúng sai đơn giản theo luật hiện hành, có thể công ty không phạm luật gì rõ ràng. Nhưng không phạm luật không có nghĩa là không gây hại. Đây là điều mình cần nhớ khi nói chuyện với bất kỳ ai sau này, đừng chỉ dựa vào câu 'có phạm luật hay không' để quyết định có nên lên tiếng hay không." Tôi đọc lại dòng đó, cảm thấy đây có lẽ là điều quan trọng nhất mình học được trong cả buổi hôm nay, quan trọng hơn cả bài báo về Hàn Quốc.