Ngư rằng: Xin hỏi tiểu nhi.

Một hai ba tuổi mạch đi chưa đầy.

Đau thời coi Hổ khẩu tay,

Trong ngón thực chỉ vằn bày chứng cai.

Phép coi hữu gái, tả trai,

Ngón trỏ ba lóng chia bày ba quan.

Lóng gốc làm ải phong quan,

Lóng nhì ải khí, ba bàn mệnh quan.

Vằn xanh ngang thẳng gió can,

Vắn điều đỏ ấy nóng ran trong mình.

Vằn xanh đỏ loạn, chứng kinh,

Vằn hồng nhợt nhạt, ấm mình bụng đau.

Vằn còn lóng gốc trị mau,

Vằn qua lóng giữa bệnh lâu hơi tà.

Vằn to chạy tới ải ba,

Bắn lên trảo giáp, ấy là chứng nguy.

Vằn đen như mực loạn bì,

Xâm vào ba ải, lương y chạy rồi.

Phép coi chừng ấy mà thôi,

Còn phương nào nữa vốn tôi chưa rành.

Môn rằng: Con nít mới sinh,

Máu hơi chưa đủ, mạch hình khó coi.

Giáp năm có biến chưng rồi,

Gân xương mạch lạc lần hồi mở ra.

Nhân Sư rành trị nhi khoa,

Trước coi khí sắc, sau là mạch kinh.

Tướng xem trên huyệt Tình minh,

Thấy trong tạng phủ bệnh tình vạy ngay.

Mạch thời chẩn một ngón tay,

Chuyên coi một mạch Sác rày có không.

Sác cùng chẳng sác coi ròng,

Sác nhiều thời nhiệt, Sác không thời hàn.

Sác trong Phù, ấy phong truyền,

Sác trong Trầm, Hoãn, thấp hàn chứng pha.

Sác trong thấy Sắc bệnh tà,

Sác trong thấy Hoạt, ấy là đàm lung.

Phép coi chừng ấy cũng xong,

Chẳng còn bộ vị ngoài trong nhộn nhàng.

Tướng tiểu nhi bí pháp ca. Trung chính tình minh huyệt tại tỷ, Thượng mục chủy hoành giao xứ (Bài ca về phương pháp bí truyền xem bệnh trẻ con. Chỗ chính giữa huyệt Tình minh trên mũi, nơi hai đầu mắt giao nhau)

Dịch nghĩa:

Nơi đầu sống mũi, chỗ hai mắt giao nhau,

Chính là huyệt Tình minh, xem cho kỹ càng.

Sắc đỏ thuộc tim (tâm), sắc trắng thuộc phổi (phế),

Sắc vàng thuộc lá lách (tỳ), sắc xanh thuộc gan (can),

Sắc đen thuộc thận, nên phân biệt rõ;

Hoặc chạy ngang, hoặc chạy dọc, đó là những đường gân.

Gân đỏ hiện lên, đó là bệnh tâm nhiệt,

Gân xanh nổi, đó là bệnh phong (can phong),

Gân vàng phần nhiều là bệnh tỳ vị,

Gân đờm là đờm tích tụ lại, gân đen là bị lạnh.

Gân chạy dọc là bệnh từ dưới lên, chạy ngang là bệnh từ trên xuống.

Manh mối của căn bệnh bộc lộ ở chỗ đó.

Tiểu nhi mạch ca (Bài ca về mạch trẻ con)

Dịch nghĩa:

Trẻ con có bệnh phải xem mạch,

Một ngón tay ấn ba bộ mạch, giữ hơi thở cho điều hòa.

Mạch đi Trì là lạnh, đi Sác là nóng; xưa nay vẫn truyền,

Đi Phù là bệnh phong, đi Trầm là bệnh tích; nên biết như thế.

Huyệt Nhân nghênh tay trái chủ chứng ngoài,

Huyệt Khí khẩu tay phải chủ bệnh trong.

Ngoài thì xem các chứng phong, hàn, thử, thấp.

Trong thì xem ăn và bú bị đờm tích không trôi.

Mạch đi Hồng và Khẩn, không có mồ hôi là bệnh thương hàn,

Đi Phù và Hoãn, có mồ hôi là bệnh thương phong,

Đi Phù và Hồng, phần lớn là bị bệnh phong nhiệt,

Đi Trầm và Tế là cơm sữa không tiêu,

Đi Trầm và Khẩn là trong bụng đau không ngớt,

Đi Huyền và Khẩn là bị đau trong cổ họng,

Đi Khẩn và Xúc là sắp lên sởi, đậu,

Đi Khẩn và Sác là bệnh kinh phong,

Đi Hư và Nhuyễn là bị mạn kinh, co giật nhẹ,

Đi Khẩn và Thực là bị phong giản, co giật gấp,

Đi Nhuyễn và Tế là bị chứng cam và giun sán.

Đi Lao và Thực là bị bí đại tiện và tiểu tiện,

Đi Khâu thì đại tiểu tiện có máu,

Đi Hư và Nhu thì bị bệnh khí và chứng giật mình,

Đi Hoạt là bị lạnh, cảm sương, cảm nắng,

Đi Huyền và Cấp là bị "phải vía".

Mạch lớn nhỏ không đều là mạch xấu,

Trong một hơi thở đến hai lần là thoát, ba lần là thốt,

Bốn lần là tổn, năm lần gọi là hư,

Sáu lần là bình thường, gọi là không bệnh,

Đến bảy, tám lần bệnh còn nhẹ,

Đến chín mười lần là bệnh đã nặng, sốt dữ,

Đến mười một, mười hai lần thì chắc là chết.

Phép này xem cả vạn lần không sai một.

Ngư rằng: Sách gọi thuần dương,

Về phần con nít bệnh thường nhiệt dâm,

Đã thuần dương vô âm,

Sao còn phát lãnh trầm trầm cớ chi?

Môn rằng: Tạo hóa máy đi,

Âm dương nghĩa kín mấy suy đặng rành,

Chữ âm ấy thật âm tinh,

Âm tinh đâu có trong mình tiểu nhi.

Chừng nào thiên quý đến kỳ,

Tinh thông mới đặng sánh nghì dương âm.

Sách rằng thuần dương vô âm.

Thật câu chữ luận tinh âm chưa đầy.

Ấy nên bệnh trẻ thơ ngây,

So cùng người lớn chỗ gây chẳng đồng,

Bảy tình vốn chẳng hại trong,

Sáu dâm ngoại cảm cũng không luận tà.

Một mai có bệnh chẳng qua,

Kinh, cam, thổ, tả, tích hòa trường đông.

Cảm thời hàn, nhiệt, thử, phong,

Ngoại khoa: đậu chẩn, sang cùng đơn ban.

Vốn không tạp bệnh nhộn nhàng,

Có mười lăm chứng nguy nàn dễ coi.

Tử, sinh ngoài đã lố mòi,

Nào chờ chẩn mạch hợp coi quẻ dò.

Tiểu nhi nguy chứng thập ngũ hậu (Mười lăm chứng nguy ở trẻ con)

Dịch nghĩa:

Trên mi mắt nổi tia đỏ,

Tia đỏ chạy suốt cả con ngươi,

Mỏ ác sưng phù lên,

Kể cả có khi trũng xuống,

Mũi khô đen xạm,

Bụng to nổi gân xanh,

Mắt thường trợn ngược,

Nhìn không chuyển con ngươi,

Móng chân, móng tay đen,

Đột nhiên mất tiếng,

Lưỡi thè ra ngoài miệng,

Nghiến răng, cắn người khác,

Thở gấp, miệng ngáp như cá,

Khóc không ra tiếng,

Giun quài ra mồm, mũi,

Ấy đều là những chứng chết.

Dù cho dùng thuốc cứu ngay,

Thì mười đứa cũng chết cả mười

Tiểu nhi phát nhiệt trong mình,

Có mười sáu chứng trọng khinh khác thường,

Tuy rằng bệnh chứng nhiều phương,

Chẳng qua hư thực hai đường ấy thôi.

Chứng hư, chứng thực xét coi,

Sách đà rõ luận hẳn hòi chẳng sai.

Cho hay mười bệnh anh hài,

Chín hư một thực gái trai đều còn.

Ví như đầu tháng trăng non,

Lòng gương mới tượng, rạng tròn chưa ra.