Hỏi tra ngày tháng trước sau cho rành.

Chỉn coi một mạch ly kinh,

Lộng thai, chính sản, tình hình khác xa.

Nhâm thần đến bữa khai hoa,

Dù không thuốc gục, đẻ ra cũng thành.

Lẽ trời nào đợi thôi sinh,

Thôi sinh lỗi dụng, hại mình người ta,

Thử xem kén bướm, trứng gà,

Đủ ngày rồi cắn mỏ ra con bầy,

An thai lỗi dụng cũng gay,

Đến ngày ưng đẻ, bị thầy cản con.

Muốn nên đều lẽ vuông tròn,

Lộng thai, chính sản, chừng còn tay ta,

Đã Ly kinh ấy cho ra,

Chưa Ly kinh ấy, hợp hòa máu hơi.

Ly kinh mạch quyết (Phép xem mạch ly kinh)

Dịch nghĩa:

Một hơi sáu lần đến: Ly kinh,

Trầm Tế mà hoạt cũng cùng danh.

Nửa đêm thấy đau chắc sắp cữ,

Sớm mai, trưa mai sẽ thấy sinh.

Tiều rằng: Sinh sản có trời,

Chửa rồi thời đẻ, nào lời ai than.

Có sao còn kẻ sản nan,

Coi loài súc vật đẻ an hơn người?

Môn rằng: Ấy bởi người đời.

Ở an lỗi đạo, trích trời hà can?

Trời nào nỡ khiến sản nan,

Sản nan hệ bởi mình nàng gây ra.

Thánh xưa làm thuốc phụ khoa,

Nhân nêu bảy chuyện đàn bà sản nan.

Một nhân an dật, thanh nhàn,

Chẳng quen khó nhọc việc vàng xông pha.

Khiến nên khí huyết lấp sa,

Đến kỳ chuyển bụng năm ba bảy ngày,

Hai nhân phụng dưỡng vị dày

Miếng ngon vật lạ liền ngày ăn no,

Khiến nên thai béo bào to,

Đến ngày sinh đẻ bụng gò đau lâu.

Ba nhân dâm dục tình sâu,

Nệm loan gối phụng liền hầu phòng lao,

Gây nên lửa đốt tinh hao,

Đến cơn chuyển bụng thai bào khô khan.

Bốn nhân đẻ chút chậm gàn,

Ưu nghi hai chữ buộc ràng vào thân.

Khiến nên vấn bốc cầu thân,

Lăng xăng thăm hỏi gây phần loạn sinh.

Năm nhân nhuyễn khiếp trong mình,

Bụng đau nhặt thúc cúi hình khom lưng.

Ngửa nghiêng trằn trọc không chừng,

Khiến trong cửa đẻ bít dừng khôn toan,

Sáu nhân hai chữ sản hoàng,

Con chưa quày xuống vội vàng rặn khan.

Nghe lời bà mụ rặn khan,

Khiến con ra ngược ra ngang lỗi đường.

Bảy nhân hư phạp nội thương.

Trong mình ốm yếu nào thường máu hơi.

Sớm dùng sức rán rặn khơi,

Nước nguồn khô rít, khôn dời con ra,

Hỡi ôi phận sự đàn bà,

Có nhân bảy ấy mới ra tai nàn.

Sách y mấy chuyện sản nan,

Điều biên phép trị rõ ràng, khá coi.

Tử, sinh, người đẻ có mòi,

Xưa truyền phép tướng hẳn hòi chẳng ngoa.

Sản nan coi tướng đàn bà,

Mặt là chừng mẹ, lưỡi là chừng con.

Mặt tươi lưỡi thắm vuông tròn,

Mẹ còn cứu mẹ, con còn cứu con.

Tướng sản phụ bí pháp, Diện dĩ hậu mẫu, thiệt dĩ hậu tử (Bí quyết xem đàn bà khi sinh, Mặt để xem mẹ, lưỡi để xem con)

Dịch nghĩa:

Người đẻ khó, triệu chứng sống chết gần giống nhau.

Xem sắc lưỡi và mặt đỏ hay xanh,

Lưỡi xanh và lạnh giá, mẹ sẽ chết.

Lưỡi xanh mặt đỏ riêng con chết,

Mặt xanh, lưỡi đỏ riêng mẹ sống,

Môi miệng đều xanh, lại nhễu dãi,

Mẹ con chết cả rõ rành rành.

Tiều rằng: Người mới đẻ rồi,

Trong mình khí huyết hư đồi biết bao.

Phép y điều lý dường nào,

Chứng cùng mạch lý xin trao cho nhờ.

Môn rằng: Sản hậu một khoa,

Chứng nào thuốc nấy sách đà luận riêng.

Ta nghe tâm pháp thầy truyền,

Bệnh người sản hậu có nguyên ba điều.

Một là máu trống lửa diêu (dao)

Gây trong nóng táo, chứng nhiều cuồng kinh,

Một là bại huyết vọng hành,

Bụng đau đầu nhức, rêm mình tay chân.

Một là ăn uống quá chừng,

Gây nên mửa ỉa, trên ngưng, giữa đầy.

Lại nghe sản hậu bệnh gay,

Ba xung, ba cáp, chứng này nguy hung.

Xung là bại huyết làm hung,

Xung tâm, xung phế với xung vị tào.

Cấp là mới đẻ hơi hao,

Hoặc thổ, hoặc tả, hoặc trào buồn hôi.

Tổ xưa dùng thuốc đẻ rồi,

Có ba lời cấm, người ôi ghi lòng.

Cấm thang Phật thủ chớ dùng,

Bởi vì trong có vị Xuyên khung chẳng lành.

Xuyên khung tán khí đã đành,

Lại hay phát hãn, trong mình hư thêm.

Cấm thang Tứ vật phương kèm,

Địa hoàng, Thược dược chẳng hiềm dụng sinh.

Địa hoàng sống lạnh máu kinh,

Ngặt thời phải dụng, chín mình chế đi,

Đẻ sau khí huyết đang suy,

Thược dược chua lạnh, dùng thì tửu sao.

Cấm dùng thang Tiểu sài hồ,

Hoàng cầm tính mát, ngăn hồ huyết đi.

Cho hay bệnh sản nhiều nguy,

Mấy lời Kinh huấn chủ trì chớ quên.

Đẻ rồi phát hãn chẳng nên,

Chẳng nên làm hạ, chẳng nên lợi tiền (tiện),

Mấy mùi tính dược chẳng hiền,

Chớ cho phạm vị, phạm miền tam tiêu.

Ví dù biểu chứng thấy nhiều,

Đều làm giả tượng, rất nhiều trong hư.

Xưa nay biết mấy tiên sư,

Trị khoa sản hậu rõ từ Đan Khê.

Đan Khê Chu tử ròng nghề,

Đẻ sau khá bổ, chủ về máu hơi.

Gốc làm khá bổ máu hơi,

Dù nhiều chứng tạp, đều nơi ngon ngành.

Gốc bền thời ngọn cũng xanh

So cùng bá thuật khác tình thiên uyên,

Có lời mạch quyết xưa truyền,

Coi người sản hậu thấy duyên mất còn:

Chẩn sản hậu mạch quyết (Phép xem mạch đàn bà sau khi sinh)

Dịch nghĩa:

Mới sinh, mạch Hoạt, Hoãn là tốt,

Thực, Đại, Huyền, Cấp chết tới nơi,

Nếu được Trầm, Tiểu thì cũng tốt,

Còn như Lao, Khẩn, mạng thôi rồi.

Thốn khẩu: Sáu nhanh không đều, chết,

Trầm, Tế sát xương thì sống thôi.

Xét các mạch ấy, ghi cho rõ,

Khắc cốt ghi tâm nhớ suốt đời.