Có người nghén một năm dư,

Hoặc mười bảy tám tháng chừ mới sinh.

Gọi "thai bất trưởng" là danh,

Bởi người khí huyết trong mình chẳng sung.

Gặp thai mấy chứng lạ lùng,

Khuyên người chẩn mạch cho ròng, khỏi sai.

Lại còn chứng gọi "quỷ thai",

"Trưng hà", "bĩ khối", cũng loài bụng to,

Nhớt nhau hơi hết, giả đò giống thai.

Máu hư chứa đọng ngày dài,

Gọi rằng "súc huyết", giống thai một dường.

Hỡi ôi bệnh biến khôn lường,

Dị thường trong lại dị thường biết bao,

Kinh rằng bảy bảy tuổi cao,

Dứt đường thiên quý, lẽ nào có thai.

Vợ người Tịnh Phổ là ai,

Mình đà sáu chục tuổi ngoài, còn mang.

Kinh rằng hai bảy tuổi nàng,

Thông thường thiên quý mới toan gả chồng.

Tô Khanh có gái má hồng,

Mới mười hai tuổi lấy chồng liền thai.

Coi hai dấu sử biên ngoài,

Nghiệm vào sách thuốc, khá nài sao ôi!

Học thời thông biến mà thôi,

Biến không chừng hiện, nào rồi liệu lương.

Luận người gặp biến cứ thường,

Bệnh người gặp biến cứ thường sao xong.

Muốn cho lớn mật, nhỏ lòng,

Gặp cơn y biến nên công mới tài.

Tiều rằng: Chẩn mạch trước thai,

Chia tay hữu gái, tả trai đã đành.

Tả di hoạt tật trai sinh,

Hữu di hoạt tật gái sinh phải rồi.

Còn e người nghén thai đôi,

Hai tay sáu bộ, chủ coi mạch gì?

Môn rằng: Ba bộ mạch đi,

Âm dương hai chữ, thịnh suy khác hình.

Gốc trong tạng phủ, năm hành,

Sánh duyên chồng vợ, tỏ tình mẹ con.

An ngôi chồng vợ, mẹ con,

"Tung, hoành, thuận, nghịch" xây còn trong tay.

Bộ âm mà mạch dương vầy,

Chồng thừa ngôi vợ, lẽ này rằng "tung"

Lại như vợ đến ngôi chồng,

Bộ dương mà mạch âm thông, rằng "hoành".

Con thừa ngôi mẹ nghịch danh,

Mẹ thừa con ấy thuận tình ở nhau.

Lặng lòng theo mạch xét cầu,

Máy âm dương nhóm, biết đầu gái trai.

Ba dương mạch thịnh, con trai,

Ba âm mạch thịnh, gái thai hẳn hòi.

Tả đới tung, ấy trai đôi,

Hữu đới hoành ấy gái đôi hơi hòa.

Tả dương mạch nghịch, trai ba,

Hữu âm mạch thuận, gái ba nên hình.

Muốn coi tạo hóa máy linh,

Đọc lời bí quyết Mạch kinh truyền lòng.

Chẩn nhâm thần mạch quyết (Bí quyết xem mạch người có thai)

Dịch nghĩa:

Can chủ huyết chừ, phế chủ khí.

Huyết là vinh chừ, khí là vệ,

Âm dương đôi lứa chẳng so le,

Hai tạng thông hòa cùng một lệ,

Huyết suy, khí vượng quyết không thai.

Huyết vượng, khí suy chắc có thai,

Thốn Vi, Quan Hoạt, Xích hơi Sác,

Đi lại trơn tru, hoặc tước trác:

Ấy mạch con trẻ hiện hình rồi,

Mới vài tháng nên chưa biết thôi!

Tả mau là trai, hữu là gái,

Trơn tru thông nhau, mau đi, lại

Quan bộ hai tay Hoạt cùng Đại,

Có thai nhưng có cũng là mới.

Thấy hình con trẻ, hai là phải...

Tay tả thấy tung hai đứa trai:

Tay hữu thấy hoành gái một đôi;

Tay trái mạch thuận, ba gái rồi...

Thốn, Quan, Xích, hai bên đều nhau:

Một trai, một gái, có sai đâu.

Tay trái Trầm Thực, trai chắc hẳn...

Tay phải Phù Thực, gái rõ màu.

Dương mạch là trai, âm mạch gái,

Rõ ràng dưới ngón nhớ kỹ lấy,

Ba bộ Trầm đều chẳng còn ngờ,

Xích bộ không dứt, có thai đấy!

Mạch thê thừa phu gọi là hoành,

Mạch phu thừa thê tung đã rành,

Mạch tử thừa mẫu thực nghịch khí,

Mạch mẫu thừa tử mới thuận tình.

Huyền, Khẩn, Lao, Hoạt, Cường yên ổn,

Trầm, Tế và Vi, chết đã rành.

Tiều rằng: Trong bụng đàn bà,

Có thai mấy chứng sách đà rõ biên.

Loại như tử giản, tử huyền,

Tử thũng, tử khí, tử phiền, tử lâm.

Bao nhiêu chứng "tử" hoài nhâm,

Đều nhân hơi nghén gây thầm đau trong.

Đã hay chứng giản là phong,

Thũng khí là thấp, đều trong bụng truyền.

Hơi đi nghịch ấy làm huyền,

Nóng trong, nóng dưới làm phiền, làm lâm.

Đàm nhiều làm chứng ác tâm,

Dưới hư làm chứng đau xăm chuyển bào,

Thai động thời bụng đau bào,

Lậu thai bụng lớn, đều trào máu ra.

Chứng thai động lậu khác xa,

Động là khí bách, lậu là nhiệt thương,

Thấy lời thai luận biến, thường,

Phong đàm, nhiệt, thấp, nội thương khác ngoài.

Khử tà mới giữ đặng thai,

Chứng nào thuốc nấy, theo loài trị an.

Chỉn lo một chứng mơ màng,

Nghén chưa đủ số, bụng nàng liền đau.

Nghén vừa bảy tám tháng sau,

Thoắt la chuyển bụng, giống đau giả đò,

Khiến nên thầy hốt thuốc dò.

Chứng không thấy sách, lò mò lênh chênh.

Nửa thời muốn hốt thôi sinh,

E chưa đủ tháng hại mình người thai.

Nửa thời muốn hốt an thai,

E cạn ngày tháng hoa khai lỗi kỳ.

Muốn cho khỏi tiếng tục y,

Xin phân chừng ấy thuốc chi vạn tuyền (toàn)?

Môn rằng: Mấy chứng thai tiền,

Người đà biết đặng sách biên luận tường,

Lệ thai mười tháng là thường,

Đến ngày con đỏ tìm đường chun ra.

Bụng đau cấp xúc rên la,

Lưng đau như gãy, mắt hoa bay ngời.

Ví như dưa chín cuống rời,

Trái muồi mới thấy bay hơi thơm lành.

Gọi rằng "chính sản" cho mình,

Hợp coi chứng mạch, thẩm tình gần xa.

Thai vừa bảy tám tháng qua,

Thoắt la chuyển bụng ấy là lộng thai.

Tên rằng "thí nguyệt", "lộng thai",

Bụng đau xăm xỉa, lài xài nhặt lơi.

Tục rằng đau dạo đường chơi,

Con chưa đủ tháng, nào rời mẹ đâu.

Làm thầy chẳng khá cầu mau,