Hợp coi mạch lý dương âm,

Mạch Phù ngoại cảm, mạch Trầm nội thương.

Bệnh nào ăn uống nội thương,

Tay hữu Khí khẩu mạch cường nhảy to,

Bệnh nào cảm mạo ngoại lo,

Nhân nghênh tay tả mạch to nhảy về.

Nội thương nóng lạnh chẳng tề,

Thoạt nóng, thoạt mát, rề rề nào kham,

Ngoại thương nóng lạnh đều làm,

Buổi không xen hở, nằm dầm rên than.

Ngoại thương chứng thật ố hàn,

Dù gần bếp lửa chẳng tan hơi hàn.

Nội thương chứng cũng ố hàn,

Đăng mền nệm ấm bèn tan lạnh lùng,

Ngoại thương chứng cũng ố phong,

Ghét luồng gió lớn thổi giông đùng đùng.

Nội thương chứng cũng ố phong,

Ghét hơi gió nhỏ lòn trong cửa nhà.

Ngoại thương rõ ở mũi va,

Mũi hơi nghẹt cứng, hoặc ra nước bồi.

Nội thương rõ ở miệng môi,

Miệng không biết vị, trong ngôi chẳng hòa.

Lại coi trên bàn tay va,

Lưng bàn tay nóng, ấy là ngoại thương.

Khác thay mấy chứng nội thương,

Lòng bàn tay nóng, phép thường chẳng sai,

Ngoại thương thường nhức đầu hoài,

Bao giờ truyền lý mới phai nhức đầu.

Nội thương cũng có nhức đầu,

Thoạt êm thoạt nhức, mau lâu không chừng.

Ngoại thương tiếng nói lẫy lừng,

Lời ra trước nhẹ, sau ngừng nặng hơi.

Nội thương tiếng dức ra lời,

Trước nặng sau nhẹ, ít hơi đã đành.

Đến như mấy chứng truyền kinh,

Trong ngoài đều có bệnh tình đua nhau.

Hợp coi lời biện trước sau,

Phép làm hoãn, cấp, theo đau trị điều.

Bằng tay chứng ngoại cảm nhiều,

Chứng nội thương ít, kíp theo ngoại điều.

Bằng tay chứng nội thương nhiều,

Chứng ngoại cảm ít, kíp theo trong điều.

Ấy rằng trị bản, trị tiêu,

Hoặc chầy, hoặc kíp, phép điều ở ta.

Trị tiêu thời phát tán ra,

Gọi rằng ngoại cảm, thật là hữu dư.

Trị bản thời chuyên bổ hư,

Gọi rằng bất túc, gốc từ trong đau.

Dù cho nội ngoại đều đau,

Bản, tiêu kiêm trị, có màu thuốc phân.

Ngoài nhiều trong ít chẳng cần,

Sáu phần trị ngoại, bốn phần trị trong.

Ngoài chầy trong kíp chẳng đồng,

Trị ngoài phần ít, trị trong phần nhiều,

Cho hay thương, cảm chẳng đều,

Xưa nay trị luận sách nêu nhiều bài.

Tục công học thuốc sơ sài,

Lấy trong bất túc làm ngoài hữu dư,

Chẳng thông hai chữ thực, hư,

Phép dùng hãn, hạ rối như tơ vò.

Tiều rằng: Sông biển dễ dò,

Bệnh tình chân giả ít mò đặng ra.

Phép y thổ, hãn, hạ, hòa.

Làm sao nhằm bệnh, dạy ta khỏi lầm?

Môn rằng: Nóng lạnh hầm hầm,

Giả hàn, giả nhiệt, dễ lầm dung y.

Giả hàn ngoài lạnh tứ chi,

Họng khô, khát nước, đái đi vàng già.

Giả nhiệt nóng ở ngoài da,

Trùm không khát nước, đái ra trong ngần,

Lạnh giả thời nóng ắt chân,

Nóng giả thời lạnh, thật phân cho tường.

Như chứng cách âm đới dương,

Ngoài rờ giống hực, trong thường lạnh hâm.

Lại như mấy chứng tự âm,

Ngoài rờ nóng lạnh, trong hầm nóng ran.

Phép y trị nhiệt, trị hàn,

"Ôn lương" hai chữ khuyên chàng chớ quên.

Muốn chia chân giả hai bên,

Vọng, văn, vấn, thiết, phép trên hợp lường.

Cho hay là khí nhiều đường,

Vốn không định vóc, biến dường trở tay.

Phép y thổ, hãn, hạ hay,

Quả như thực chứng, dùng dày mới nên.

Thổ vì tà thực ở trên,

Thượng tiêu tức nghẹn, đóng bền hơi ngăn,

Hãn vì biểu thực tà giăng,

Buồn hôi chẳng rịn, nằm lăn vật mình.

Hạ vì tà nhóm âm kinh,

Gấp đau bụng dạ thực tình bởi trong,

Tà như xen nửa ngoài trong,

Hợp làm hòa giải mới ròng nghề hay.

Biểu hư phép hãn chớ bày,

Hợp làm thanh giải cho tày kinh dương.

Lý hư phép hạ bất lương,

Hợp làm tiêu bổ, gìn đường kinh âm.

Cho hay mấy bệnh u thâm,

Hạ lầm âm thoát, hãn lầm vong dương,

Hỡi ôi sách thuốc lắm phương,

Bổ hòa, công, tán, vẽ đường sẵn cho.

Tổ sư lời dạy bo bo,

Chứng soi hư thực, mạch dò ngoài trong.

Học sau sách thuốc chẳng thông,

Đáng bổ làm tả, đáng công làm hòa.

Khiến nên mở cửa dắt tà,

Chứng khinh hóa trọng, học ra khuấy đời.

Ngư rằng: Nhiệm bấy cơ trời,

Coi vào sách thuốc nhiều nơi mịt mù.

Trong Kinh có luận một câu :

"Cang hại thừa chế" ở sau khí vần.

Vốn chưa rõ đặng máy thần,

"Cang hại" hai chữ xin phân cho rành.

Môn rằng: Khí bẩm trong mình.

Gốc nơi thái cực sinh thành người ra,

Âm dương nam tạng bình hòa,

Tiên thiên phối ngẫu đôi đà xứng nhau,

Quân hỏa có âm tinh theo,

Tướng hỏa có thủy khí theo rằng thừa.

Thủy xuống có thổ khí thừa,

Thổ xuống có mộc khí thừa vần theo.

Mộc xuống có kim khí theo,

Kim xuống có hỏa khí theo vốn hòa,

Âm, dương, đã sánh đôi nhà,

Năm hành mếch thắng mới ra tai nàn.

Hơi dâm thái quá là cang,

Hơi theo chờ trả thù oan là thừa.

Khí cang thời có khí thừa.

Lẽ trời báo ứng nào chừa đâu đâu.

Trong Kinh luận ấy một câu,

Nghĩa con vì mẹ trả thù mới an.

Trên dầu cậy thế lăng loàn,

Chờ thời dưới cũng thầm toan việc mình.

Loại như quân hỏa chẳng bình,

Động cang thời hại, âm tình phế kim.

Thận thủy là con phế kim,

Theo bèn chế hỏa dằn kìm hơi cang.

Lấy đôi thủy, hỏa làm dàng,

Còn kim, mộc, thổ, cũng bàn như đây.

Ấy bèn tạo vật máy xây,

Âm dương sinh sát lẽ này rất công.