Cho hay chỗ diệu hóa công,

Trong động có tĩnh, hết cùng lại thông.

Suy ra lẽ ấy cả đồng,

Vật tột thời phản, vốn không tột hoài.

Lẽ đâu cang hại đặng dai,

Đến khi cang cực, nghiêng vai chịu cầm.

Chữ rằng: mộc cực tự câm (kim),

Kim cực tự hỏa, nóng xâm sắt ruồng,

Hỏa cực tự thủy, đổ buồn,

Thủy cực tự thổ, đọng duồng cáu doanh.

Thổ cực tự mộc, động mình.

Ấy là tạo hóa máy linh lố màu.

Thử xem phong mộc làm đau,

Giãy vùng tột sức, rồi sau nghiêng mình.

Mộc cực tự kim đã đành,

Động qua phải tĩnh, hết tình thời thôi.

Thấp thổ làm bệnh cực rồi,

Gân run thịt động giựt rồi tay chân,

Thổ cực tự mộc đã ưng,

Tĩnh lâu phải động, theo chừng mới xong.

Lấy hai chứng ấy ghi lòng,

Dù muôn bệnh cũng tới trong xét lường.

Chỗ rằng "Âm chứng tự dương,

Dương tự âm ấy" y phương dễ lầm,

Dù không xét máy dương âm,

Biện câu "cang hại" ít làm giết người.

Lại như tạp chứng đau người,

Lạng qua nóng lại, khuyên ngươi thám tình.

Đau sau buổi trọng buổi khinh,

Hoặc chờ ngày đến truyền kinh rồi lành.

Xưa rằng "chẳng thuốc mà lành",

Gẫm câu "thừa chế", bệnh tình khá trông.

Dịch rằng "Tạo hóa linh thông",

Máy xây chẳng đến chung cùng lại lâu.

Bệnh chờ thời vận đến đầu,

Nhớ hơi thừa chế, đau đâu cũng lành.

Hỡi ôi thầy thuốc tài lành.

Thể theo ý ấy cứu sinh cho người.

Trị bệnh hợp xét thời trời,

Khí cang làm hại, trách nơi khí thừa.

Cớ sao cang hại trách thừa?

Bởi thừa chẳng đủ sức ngừa hơi cang.

Thiên này nhiều tiếng ngọc vàng,

Chớ nề lời tục phụ phàng nôm na.

Ngư rằng: Tạng phủ khác xa,

Âm chứng, dương chứng sao mà giống nhau.

Âm dương máy hiểm vả sâu,

Thị phi muốn biện theo đâu khỏi lầm?

Môn rằng: Dương chứng tự âm,

Ngoài da lạnh ngắt, trong hầm nóng ran.

Trừng ra con mắt đỏ vàng

Miệng môi khô khát, hai đàng tiện nan.

Mạch Sác ỉa bón, đái vàng,

Thực là dương thịnh giả hàn hơi xen.

Dù cho lạnh đắp run en,

Hợp cùng thuốc mát, trị bèn đăng an.

Tự âm vốn chẳng phải hàn,

Thừa khi, Giải độc, các thang nên đầu,

Lạnh lâu thời nóng cũng lâu,

Trong khi nói ấy một câu nghĩa tường.

Lại như âm chứng tự dương,

Ngoài da nóng rực, trong thường lạnh tanh.

Trừng ra nước dãi trong thanh,

Dộp môi, nhớt miệng, mục thanh, mạch Trì.

Nằm co trùm đắp bố vi,

Ít đòi uống nước, ỉa đi bã hèm.

Ví dù nói quấy nói sàm,

Muốn bôn nê thủy cũng làm tự dương,

Thuốc ôn trị chứng tự dương,

Lý trung, Tứ nghịch các phương hợp dùng.

Hỡi ôi đời lắm tục công,

Lẽ âm dương tột, chẳng thông ắt lầm.

Âm phản dương, dương phản âm,

Cang cực thời biến, cổ câm (kim) lẽ thường

Muốn cho rộng chước y phương,

Đọc lời ca quyết, thấy đường chẳng xa.

Âm chứng tự dương bệnh ca (Bài ca về bệnh âm chứng tự dương)

Dịch nghĩa:

Âm chứng tựa dương nên nhận rõ,

Buồn bực, bứt rứt, mặt đỏ, mình hơi nóng.

Đó là âm lạnh phát buồn bực, nên dùng thuốc ôn (ấm).

Bệnh ấy bộ Xích và Thốn mạch đi Vi và Trầm, nói cho anh biết.

Dương chứng tự âm bệnh ca (Bài ca về bệnh dương chứng tựa âm)

Dịch nghĩa:

Dương chứng tựa âm, lấy gì mà lường biết,

Chân tay lạnh giá, tiểu tiện đỏ,

Đại tiện thì hoặc bón, hoặc đen,

Bệnh ấy mạch đi Trầm, Hoạt, anh nên rõ.

Ngư rằng: Vận khí vốn hòa,

Bệnh không thuốc uống, thời qua cũng lành.

Cang cực thừa chế đã đành,

Bệnh người nặng nhẹ, tử sinh có trời.

Chuyên theo vận khí ở trời,

Còn làm thầy thuốc ở đời làm chi?

Môn rằng: Hợp lấy lẽ suy,

Bằng cầm một mạch, biết chi giúp đời?

Tượng người tùy ứng tượng trời,

Chỉn người vật dục lắm hơi chẳng đồng,

Hoặc vì tửu sắc đắm lung,

Hoặc vì đói lạnh, sức nông nhọc làm.

Mình gầy đau ốm đã cam,

Trách trời, trời biết xuống làm sao cho?

Vậy nên tạo vật sớm lo,

Mở rừng dược phẩm, nhen lò tế sinh,

Nấy cho các bậc thánh minh,

Dựng phương pháp trị trong mình người ta.

Sách nho rằng "trí trung hòa".

"Tham thiên tán hóa" ấy là lương y.

Chỗ rằng "bất dược trúng y",

Ấy là nhân bệnh thiên thì ứng nhau.

Hơi trời vay phất làm đau,

Chớ khi thừa chế theo sau bèn lành.

Đến như nhân dục hại mình,

Đau không uống thuốc sao bình máu hơi.

Nên rằng vận khí ở trời,

Cũng có vận khí ở nơi mình người.

Thời trời hơn ấy theo trời,

Bệnh người hơn ấy theo người xét tra.

Lấy trong hai ấy chia ra,

Đâu là y biến, đâu là y nguyên.

Hỡi ôi ai biết y nguyên,

Trọn nơi vận khí, ấy chuyên theo trời.

Mới hay y biến theo người,

Luống cầm phương sẵn lầm đời sao nên?

Muốn cho rõ lẽ dưới trên,

Lời thơ Trương tử chớ quên mà lầm.

Trương Tử Hòa thi (Bài thơ của Trương Tử Hòa)

Dịch nghĩa:

Bệnh nếu không hợp với vận khí trong năm,

Thì xem nó hợp với vận khí năm nào.

Cứ theo năm ấy mà châm chước cách chữa,

Mới biết là đều trong vòng chí lý.

Tiều rằng: Ba bộ mạch thường,

Thốn, Quan, Xích đủ âm dương ra vào.

Chia nam, bắc chính cớ sao ?

Thiên hòa bất ứng, năm nào bộ chi?

Môn rằng: Vận khí xây đi,

Nam chính, bắc chính, định vì chúa, tôi,

Sáu hơi quân hỏa cao ngòi,

Chẳng dùng làm việc, một ngồi rảnh rang.