Thợ các tốp xếp hàng dài trước cổng xưởng, từ chân tường kho giấy cuốn quanh tới tận gốc gạo. Khói lò đã lên phía sau bức tường, mỏng, xám. Sáng mùng sáu, mặt người nào cũng còn vương ngày Tết, đỏ tai vì rượu, bóng mỡ vì bánh. Kình đứng giữa tốp ông Cả, mái chèo buộc chéo sau lưng, Cộc trên vai.

Ngay cổng đặt một cái bàn. Trên bàn là cuốn sổ công thợ mới, bìa dày, gáy chạy một vạch dấu son giáp trang từ trang đầu tới trang cuối. Son đỏ gỉ, thẳng tắp, không một chỗ nhòe.

Thạc đứng sau bàn, cầm tờ thông báo. Ông đọc, giọng đều như đọc số.

"Từ tháng Giêng, công thợ trả thẳng theo sổ công đóng dấu giáp trang, ba tiền một ngày, không qua tay cai. Từ nay mọi người ra vào xưởng, thợ hay học trò ăn cơm Giám, phải có tên trong sổ đồng bộ: họ tên, quê quán, có lý trưởng nơi quê nhận."

Hàng thợ ồ lên, tiếng ồ nối tiếp nhau chạy dọc hàng như sóng.

"Ba tiền thẳng!" Tạo vỗ đùi, giọng vỡ ra. "Đủ ba tiền!"

"Không qua cai?" một thợ hỏi.

"Không qua cai."

"Thật hả?"

"Thật," Thạc nói. "Theo quy định."

Mấy thợ cười, vỗ vai nhau. Một thợ già quay sang ông Cả, mắt rưng rưng: "Ba mươi năm tôi làm, hôm nay lần đầu."

Ở cuối hàng, cai Lược đứng một mình, mặt xám như tro, hai bàn tay buông thõng, ngón tay vàng ố vì thuốc lào, chẳng biết đặt vào đâu. Ông nhai trầu, nhai mạnh, bã đỏ chảy xuống cằm, không chùi.

Uẩn ngồi cạnh Thạc, mở sổ mới, đọc tên từng tốp. Tới tốp Kim Mộc, hắn đọc, giọng đều: "Khúc Đình Nhẫn. Nghiêm Hữu Tạo. Tống Văn Ngãi..." Hắn đọc đủ mười tên, rồi dừng.

"Mười," Thạc nói.

"Mười, thưa Học chính."

"Có thẻ bốn mươi tư không?"

Uẩn nhìn sổ. "Không."

Thạc quay sang ông Cả, mắt không nhìn Kình, nhìn một điểm ở khoảng giữa hai người. "Tốp ông mười thợ, một học trò. Sổ mới ghi mười. Người không khai được quê thì không vào sổ. Không vào sổ thì không phải người của xưởng, xưởng không giữ, phường không chịu."

"Không chịu?" ông Cả hỏi.

"Theo quy định, không chịu."

"Là sao?"

"Là phường không bị tội về người đó." Thạc ngừng. "Ông hiểu cho."

"Học chính!" Ngãi bước ra khỏi hàng, giọng vỡ. "Nó là học trò tốp con! Nó ăn cơm Giám tám tháng trời!"

"Anh về hàng."

"Nó làm việc như thợ! Có khi hơn thợ!"

"Anh về hàng, anh Tống." Thạc không to tiếng. "Tôi không nói nó không làm việc."

"Vậy sao..."

"Ngãi." Tạo kéo tay áo nó. "Về."

"Chú Hai!"

"Về." Tạo nghiến răng. "Mày muốn nó mất cái nữa hả?"

Ngãi khựng. Nó nhìn Kình, mặt đỏ gay, rồi lùi về hàng, hai nắm tay siết chặt.

Ông Cả nhìn Thạc. Nhìn rất lâu. Ông không nói gì. Thạc cũng không nói gì thêm.

Cai Lược bước lên, lách qua mấy thợ, nắm cánh tay ông Cả, kéo ra một góc tường. Ông nói đủ cho Kình nghe, giọng thấp mà gắt:

"Hai mươi năm tôi ăn một tiền mỗi đầu thợ. Giờ cái sổ nó ăn hết của tôi. Các ông mừng đi."

"Mừng," ông Cả nói.

"Mừng thì sao mặt ông thế?"

Ông Cả không đáp.

"Ông nghĩ tôi không biết?" Cai Lược nhổ bã trầu xuống đất. "Ông nghĩ tôi sướng? Tôi nộp lên trên, trên tôi còn người. Giờ người ta bỏ tôi, đi một đường thẳng."

"Cai ra đường thì có cái ăn."

"Ăn gì? Ăn bằng cái gì?"

"Ăn bằng tay."

"Tay tôi không biết cưa." Ông cười khẩy, cay. "Mà ông đừng thương hại. Tôi ăn chặn là ăn chặn, tôi không chối."

"Tôi không thương hại."

"Tốt." Ông nhìn về phía hàng thợ, rồi hất cằm về phía Kình, nói nhỏ hơn. "Thằng học trò ấy tôi chưa ăn được của nó đồng nào. Giờ khỏi ăn."

"Cai nói thế là..."

"Là tôi nói thế." Cai buông tay ông Cả ra. "Ông lo cho nó."

Cai quay đi, đứng lại cuối hàng, không nhìn ai.

Thợ lần lượt qua bàn. Mỗi người báo tên, Uẩn đối chiếu, chấm một nét vào sổ, rồi lính gác nhường lối. Tạo qua. Ngãi qua. Các thợ già qua. Ông Cả qua, đưa bàn tay chai ra cho Uẩn nhìn, rồi bước vào cổng.

Tới Kình, Uẩn không ngẩng đầu. Hắn lấy cây bút, nhúng mực, và trên cuốn sổ cơm cũ, dòng "thẻ bốn mươi tư, học trò, không tên", hắn gạch một nét. Nét gạch thẳng, đều, dứt khoát. Mực đen thấm ướt, loang rộng ra như vệt dầu.

Kình đứng nhìn nét gạch, mực còn ướt, chưa ai thấm cho khô. Ông thợ già tên Bản đi ngang qua sau cùng, dừng một nhịp, thò tay vỗ nhẹ lên cánh tay nó.

"Chú Mái Chèo."

"Dạ."

"Xóm giữ phần cơm. Chú về, cứ ngồi mâm."

"Dạ, cám ơn bác."

"Cám ơn gì." Ông già khò khè. "Mâm có sẵn."

Ông đi vào cổng. Phía sau, giọng Uẩn đọc tên tốp kế tiếp, đều, không vấp.

Lính gác chặn ngang cổng trước mặt nó, ngọn giáo ngang ngực.

"Không có sổ, không vào."

"Tui..." Kình mở miệng.

"Không có sổ, không vào."

Nó khép miệng. Cộc trên vai nó thở ra, ngắn.

"Đi," Cộc nói.

"Con chưa..."

"Mày thấy ông Học chính cho phép mày nói không?"

"Không."

"Vậy đi."

Nó không đi ngay.

Ông Cả đã đi qua cổng. Ông dừng lại giữa sân, quay đầu, nhìn qua vai người lính. Cây thước gãy quấn dây gai giắt ở thắt lưng ông.

"Về xóm," ông nói. "Rằm tôi về."

Chỉ hai câu. Ông không nói thêm, không đợi nó trả lời. Ông quay vào trong, bước đều, lưng thẳng, cây thước gãy lắc theo mỗi bước.