Mâm xôi gà đặt giữa bàn thờ, rượu rót ba chén, trầu cau têm sẵn, mấy cuộn dăm bào đầu năm xếp cạnh bát hương, vàng ươm, mới bào sáng nay. Nắng mùng hai xiên qua cửa nhà chung, đổ một vệt dài lên nền đất. Phường làm lễ tổ như mọi năm. Ông Cả mặc áo the cũ, đứng giữa, lưng thẳng. Thợ quỳ sau lưng ông theo tuổi nghề, người già hàng đầu, thợ trẻ hàng cuối. Kình quỳ ở hàng cuối cùng, sát cửa, Cộc trên vai.

Ông Cả khấn. Giọng Bắc quê, cụt, từng câu ngắn như đặt từng cây đinh.

"Hôm nay mùng hai tháng Giêng. Phường thợ Kim Mộc dâng xôi, dâng rượu, dâng trầu. Xin tổ chứng. Xin tổ phù hộ thợ mạnh, tay chắc, mắt tinh. Xin tổ cho năm nay nhà nhà no đủ."

Ông ngừng.

Thợ chờ. Cả nhà chung chờ, im như thể không ai thở. Tiếng xà kẹt khô mọi năm, tiếng hắng giọng của tổ, tiếng mà ai cũng nghe từ bé. Thợ già ngẩng nhìn lên xà. Thợ trẻ ngẩng theo.

Không có.

Không có tiếng xà kẹt. Không có gì.

Kình nghe tổ đáp. Rõ từng chữ. Đúng thể thức, đúng câu, đúng thứ tự, giống hệt thần bến đáp hôm qua, giống thần cây gạo. Không thừa một chữ, không có tiếng hắng giọng, không có hơi thở của một người già khó tính sắp nói điều gì.

Ông Cả đứng chờ. Ông chờ lâu hơn mọi năm.

"Ông ấy chưa hắng giọng," Ngãi thì thầm.

"Im," Tạo thì thầm lại.

"Cháu nói thật."

"Bài vị mới, ông ấy chưa quen."

"Chưa quen cái gì?"

"Chưa quen chỗ ngồi mới."

"Chỗ ngồi vẫn ở đó."

"Thì chưa quen."

"Năm mươi năm tôi nghe ông ấy hắng giọng," cụ Khoan nói. Cụ ngồi ở góc, ống tre trong lòng, giọng đủ để cả gian nghe. "Không năm nào không."

Thợ lặng. Con Mẹt quay lại nhìn bà nội nó, mặt trắng bệch, không dám hỏi.

"Cụ nói nhỏ chứ," một thợ già khẽ bảo.

"Tôi nói vừa nghe." Cụ không quay đầu. "Nói nhỏ để làm gì."

Kình nhìn lên bài vị mới. Bài vị đặt giữa bàn thờ, gỗ sáng, sơn mới còn mùi, khung chữ in đều, thẳng, không một nét tróc. Mắt nó dò từng chữ. Tới chữ cuối, chữ "thần", đầu chữ có một cái chấm.

Cái chấm nghiêng.

Nó đã thấy cái chấm này. Trên những khối chạm của con Mẹt hồi tháng Sáu. Trên mẩu giấy nó còn giữ trong bọc, dưới con dấu sừng trắng. Trên những tờ khác nữa, ở những nơi nó đã đi qua. Nghiêng về bên phải, nhẹ, như người cúi đầu chào. Nó không nói với ai.

Cộc ghé sát tai nó. "Mày thấy gì?"

Kình lắc đầu rất nhẹ.

"Mày thấy."

"Con không nói."

"Tao không bảo mày nói."

"Cha thấy cái chấm không?"

"Tao thấy."

"Cha biết nó của ai."

"Tao chỉ thấy nó nghiêng." Cộc gãi tai. "Nhưng tao biết mày biết."

"Con biết."

"Thì để đó."

"Để đó để làm gì?"

"Để khi nào mày cần." Cộc im một nhịp. "Hoặc không cần."

Ông Cả đứng yên trước bàn thờ. Rồi ông đưa tay xuống thắt lưng, rút ra cây thước gãy quấn dây gai. Thợ nhìn. Ông không nhìn ai. Ông đặt cây thước dọc mép bàn thờ, đo bề ngang. Môi ông mấp máy đếm, không thành tiếng. Ông lật thước, đo chiều cao bài vị. Đo khoảng cách từ bát hương tới mép bàn. Đo rồi đo lại.

Tiếng thước gỗ cọ lên mặt bàn thờ, sột soạt, nghe rõ trong cái im.

Ông cất thước vào thắt lưng.

"Vẫn đúng," ông nói. "Bàn thờ vẫn đúng."

Giọng ông không thay đổi. Nhưng tay ông, cái tay vừa cất thước, run nhẹ rồi nắm lại.

"Ông Cả," Tạo nói, giọng khàn. "Hay là mình thắp thêm nén hương?"

"Đủ hương rồi."

"Hay là khấn lại?"

"Khấn một lần là đủ. Khấn hai lần là nghi."

"Nghi cái gì?"

"Nghi tổ." Ông Cả nhìn lên xà cũ, rồi nhìn xuống. "Mời bà con uống rượu. Năm mới. Uống đi."

Không ai đứng dậy ngay.

"Uống," ông Cả nhắc lại. "Rượu để lâu nó chua."

Tạo là người đứng lên trước, đi tới bàn rót rượu, tay cầm bình hơi run. Ngãi đi theo. Rồi các thợ già, từng người, bước chậm. Mấy bà cầm chén, bà nọ nhìn bà kia, cười gượng. Có người cầm chén lên miệng rồi lại đặt xuống, không uống. Con Mẹt đứng cạnh bà nội, kéo vạt áo bà.

"Bà ơi."

"Gì con."

"Tổ giận mình không?"

"Tổ không giận."

"Sao tổ không hắng giọng?"

Cụ Khoan nhìn bài vị mới thật lâu, con mắt tốt nheo lại.

"Tổ không giận," cụ nói chậm. "Tổ chỉ... khác."

Mọi người ra sân, chuyện trò lơ lửng, nhạt, nhắc đến giá gạo, nhắc đến mưa xuân, nhắc đến cái này cái kia mà không ai nhắc đến xà nhà. Kình đứng dậy chậm nhất, chân tê. Ngãi quay lại kéo tay nó.

"Đi uống rượu, chú Mái Chèo."

"Chút nữa."

"Chút nữa là hết xôi."

"Anh ăn giùm tui."

"Ừ. Tao ăn giùm." Ngãi nhìn bàn thờ, rồi nhìn nó, môi mấp máy như định nói gì, rồi chỉ vỗ vai nó một cái. "Đừng nghĩ nhiều."

"Dạ."

"Dạ gì mà dạ. Ra uống một chén cho ấm bụng rồi hẵng nghĩ." Ngãi đi.

Nó nhìn lại bàn thờ một lần nữa, rồi bước ra tới ngưỡng cửa. Khói hương thẳng, đều, không lay, không một sợi nào nghiêng. Xôi gà còn bốc hơi, vàng, bóng mỡ, không ai ăn.

Từ ngưỡng cửa, nó thấy ông Cả ở lại một mình.

Ông đứng trước bàn thờ, lưng quay ra cửa. Ông giơ tay, lấy ngón trỏ gõ lên mặt bàn thờ. Một cái. Hai cái. Ba cái. Ông nghiêng đầu, ghé tai sát mặt gỗ, nghe thớ như nghe một khúc gỗ mới nhập về, chưa biết sống chết.

Rồi ông kéo vạt áo the lên vai, quay đi, ra sân.