Sáng mùng ba tháng Mười một, trong nhà kín, then sắt nằm thành hàng trên chiếu, đầu nào cũng có một vạch mực đánh sẵn. Vạch ở then thì có vạch ở lỗ chờ nó, đen như nhau, thợ nhìn là biết cái nào ăn với cái nào. Kình đỡ đầu một cây then, tay dính dầu đen tới cổ tay. Dầu lạnh, quánh, bám vào chai tay như bám vào vỏ cây.

Luồng sáng từ cửa sổ cao rọi xuống một vệt, vừa đủ tới chỗ bàn bản vẽ. Tờ giấy trải phẳng, chặn bốn góc bằng bốn thỏi mực. Thạc đứng cạnh, cầm cây thước gỗ có vạch son của Giám. Uẩn ngồi mép bàn, bút đã chấm sẵn, không ngẩng đầu.

"Mộng trục," Thạc đọc. "Theo bản vẽ, hai tấc sáu phân rưỡi."

"Hai tấc bảy," ông Cả nói.

"Thừa nửa phân."

"Gỗ co. Phải chừa."

"Gỗ này hong ba năm, theo sổ nhập kho."

"Sổ không ngửi được gỗ."

Thạc không cãi. Ông kẻ một vạch bên lề bản vẽ, vạch ngắn, nét đều. Uẩn đọc lại cho đủ số: "Hai tấc bảy, thừa nửa phân, ghi bên lề."

"Ghi cho đủ," Thạc nói.

Ngãi đứng sau lưng Kình, thở nặng. Cộc trên vai Kình không nhúc nhích, hai chân bấu vào cổ áo.

"Xin ông tháo mộng trục cho tôi xem," Thạc nói.

Ông Cả đứng một lúc. Cái thước gãy quấn dây gai giắt thắt lưng ông, dây gai sờn đã đen. Rồi ông gật với Kình và Ngãi.

"Khiêng."

Đầu trục lim nặng như một con trâu nằm. Kình ôm một bên, Ngãi ôm một bên, gân tay nổi lên từng sợi. Ông Cả cầm dùi cui, đặt đục vào khe, gõ ba cái. Cái nào cũng đúng chỗ, đúng lực. Mộng nhả ra một tiếng khô.

Trong lòng mộng có một cái chốt gỗ nhỏ, sẫm hơn thớ trục. Mặt chốt có vệt dấu tay.

Không ai nói gì. Tiếng lò rèn bên ngoài vọng vào, đều, xa.

Thạc cúi xuống nhặt cái chốt, cầm trên lòng bàn tay như cầm một cái hạt. Ông nhìn ông Cả. Rồi ông nhìn qua vai ông Cả, nhìn đúng chỗ Kình đứng đỡ đầu trục.

Lần đầu trong xưởng này, ông nhìn thẳng vào mặt nó. Tóc nó dài quá gáy, da sạm khói lò, tay chai theo cán đục. Mắt Thạc dừng lại lâu hơn một cái chớp. Kình không cúi xuống. Nó đứng nguyên, hai tay vẫn ôm đầu trục.

Thạc không gọi lính. Ông bỏ cái chốt vào tay áo.

"Uẩn," ông nói. "Ghi: lõi đạt."

"Dạ. Lõi đạt." Uẩn ghi. Mắt hắn không rời tờ sổ.

"Ông Cả." Thạc quay sang, giọng như đọc số. "Đóng mộng lại, theo bản vẽ. Hai tấc sáu phân rưỡi."

"Theo bản vẽ thì hở."

"Hở bao nhiêu?"

"Nửa phân."

"Hở thì ông chêm. Ông chêm giỏi, tôi biết."

Ông Cả nhìn ông rất lâu. Thạc cầm thước gỗ, gõ nhẹ đầu thước vào mép bàn, rồi hạ giọng, thấp tới mức Kình đứng sau ông Cả phải nín thở mới nghe ra: "Lần sau tôi không thấy được nữa."

Ông Cả không đáp. Ông cũng không nhìn Kình.

Thạc chắp tay sau lưng, đi ra cửa. Uẩn gấp sổ, đi theo sau, bước ngắn, đầu cúi. Khi bóng hai người khuất ngoài luồng sáng, Ngãi buông hơi.

"Ông ấy cầm cái gì thế? Cái hạt gì?"

"Tạo," ông Cả nói. "Lấy dầu."

"Dạ?"

"Dầu. Tao bảo lấy dầu."

Tạo chạy đi. Kình đứng bên đầu trục, hai tay buông thõng, ngón tay còn run vì tải nặng. Cộc nhích trên vai, kéo cổ áo nó.

"Ông Học chính nhìn mày," Cộc nói khẽ.

"Con biết."

"Nhìn lâu."

"Con biết mà cha."

"Mày không cúi."

"Cúi thì ổng nhớ hơn."

Cộc không nói gì thêm. Nó gãi tai bằng khúc tay cụt, vẻ không hài lòng.

"Tao nghe ổng nói câu cuối," nó thì thào. "Câu nói riêng cho ông Cả."

"Con cũng nghe."

"Lần sau không thấy được nữa."

"Nghĩa là sao cha?"

"Nghĩa là lần này ổng thấy rồi." Cộc nhìn bàn tay ông Cả đang nắm chặt dùi cui. "Mà ổng cho qua."

"Cho qua thì tốt."

"Tốt cho ai?"

Kình không biết trả lời. Nó cúi xuống nhặt miếng giẻ lau dầu, lau từng ngón tay, lau rất lâu.

Tạo mang dầu tới, rót vào lòng mộng bằng cái gáo dừa. Dầu chảy xuống chậm, bóng loáng. Ông Cả cầm cái chày gỗ nhỏ gõ nhẹ quanh miệng mộng, nghe thớ, lẩm bẩm đếm.

"Nâng đầu trục lên," ông bảo. "Chậm."

Kình với Ngãi nâng. Tạo đỡ phía dưới. Đầu trục từ từ đưa vào mộng, thớ ăn thớ, im lặng, không một tiếng cọ.

"Dừng."

Họ dừng. Ông Cả cúi nhìn khe hở giữa trục và mộng, mắt nheo lại. Ông rút ở thắt lưng cây thước gãy quấn dây gai, đặt dọc khe, nhìn vạch.

"Hai tấc sáu rưỡi," ông nói.

"Ông ấy bảo hai tấc sáu phân rưỡi," Tạo nói.

"Thì đấy."

"Hồi nãy ông bảo hai tấc bảy."

"Hồi nãy là hồi nãy." Ông Cả cất thước. "Chêm thêm một lát gỗ mỏng cho khít. Xong thì đóng."

"Đóng bằng gì?"

"Dùi cui."

Ông Cả lùi ra, để Tạo đặt lát chêm. Ngãi lau tay vào vạt áo, mặt còn nhăn.

"Ông Cả, hồi nãy ông Học chính nói gì với ông, cháu không nghe."

"Mày không cần nghe."

"Ông ấy có bắt gì không?"

"Bắt gì."

"Bắt ai?"

"Hỏi nhiều." Ông Cả cầm dùi cui. "Đứng ra."

Ông gõ. Nhát thứ nhất, nhát thứ hai, tiếng gỗ chạm gỗ trầm xuống dần, mộng ăn sâu. Ánh sáng từ cửa sổ cao dịch chậm trên chiếu, lướt qua hàng then sắt đen.

Nhát cuối cùng ông gõ lệch. Dùi cui trúng ngón cái tay trái đang giữ đục.

Ông không kêu. Ông không nhìn tay. Ông rút bàn tay về, giắt ngón cái vào nách, kẹp chặt, mắt vẫn nhìn mộng.

"Đủ," ông nói. "Hai tấc sáu phân rưỡi."

Máu rịn qua kẽ áo ông, đen như dầu.