Sân đăng ký phẩm bậc ở Giám trải chiếu thành hàng dài, mỗi chiếu một người, lính cầm giáo đứng ở bốn góc. Cây gạo cuối sân đã qua mùa hoa từ lâu, lá già rụng xuống mái hiên, có lá rơi lên vai người này, người kia, không ai phủi. Bà Then, ông Mo, cô đồng ngồi chờ, mỗi người một kiểu áo, một thứ khăn, một mùi hương khác nhau. Mùi trầm, mùi nghệ, mùi sáp ong, mùi khói bếp bám vào vải. Gọi lần thứ hai, tên nào chưa vào thì ngồi lại.

Piên ngồi trên chiếu hàng chờ, ấn gỗ có núm ông Tào bọc khăn chàm đặt trên đùi, hai bàn tay úp lên. Cô úp tay như mẹ úp tay lên mặt đàn những lúc không gảy. Gỗ ấn hơi ấm qua lớp vải.

"Nông Thị Piên."

Cô đứng lên, bước tới cái bàn thấp. Thư lại trẻ ngồi sau bàn, chừng mười bảy, chữ viết đẹp, áo thư lại còn mới nếp gấp. Mắt hắn không ngẩng khỏi sổ.

"Nông Thị Piên. Then. Lần trước không nộp ấn. Lần này nộp chưa?"

"Chưa."

"Không nộp thì không có phẩm."

"Piên biết."

"Không phẩm mà hành nghề là gọi chui."

"Piên hát. Piên không gọi."

"Hát cũng là gọi. Sổ ghi thế."

"Sổ của ai ghi?"

"Sổ của Giám." Hắn chấm bút. "Cô nộp ấn hôm nay thì có phẩm hạng ba. Hạng ba lĩnh được giấy hành nghề."

"Giấy hành nghề để làm gì?"

"Để hát hợp lệ."

"Piên hát có hợp lệ không?"

"Chưa có giấy thì chưa."

"Piên hát cho mẹ nghe. Mẹ có giấy không?"

"Mẹ cô khai chưa?"

"Mẹ Piên ở bản."

"Bản nào cũng phải khai." Hắn gạt tay. "Cô khai nghề gì?"

"Then."

"Then hạng mấy?"

"Then không có hạng." Piên nói chậm, từng chữ, vì tiếng Kinh với cô vẫn như bước trên cầu khỉ. "Then có người trao."

Thư lại dừng bút. Hắn ngẩng lên lần đầu, nhìn cô một thoáng, rồi cúi xuống viết vào ô phẩm hai chữ: Không rõ.

Piên nhìn hai chữ ấy. Mực còn ướt, đen bóng. Cô nói một câu, bằng tiếng Tày, nhỏ, cho chính mình nghe. Nghĩa là: cái người trao thì người giữ.

"Cô nói gì?" Thư lại ngẩng lên.

"Piên nói với Piên."

"Cô nói tiếng gì?"

"Tiếng nhà Piên."

"Lần sau khai bằng tiếng Kinh."

"Piên khai bằng tiếng Kinh rồi."

Hắn không đáp. Hắn nhúng bút, ghi thêm một dòng nhỏ bên lề. Piên không đọc được dòng ấy, ngược chữ, nhưng cô đoán dòng ấy cũng không phải lời khen.

Cô trở về chiếu, ngồi xuống. Ông Mo ngồi bên trái, râu bạc, khăn đội đầu cũ, nghiêng người hỏi nhỏ bằng tiếng Kinh pha giọng núi.

"Cô không nộp?"

"Chưa."

"Họ ghi gì?"

"Phẩm: không rõ."

"Hạng ấy nhiều lắm." Ông Mo thở ra. "Mười người thì ba người không rõ."

"Ba người đó làm sao?"

"Gọi chui. Bắt phạt." Ông nhìn xuống đôi bàn tay mình. "Tôi nộp hôm kia."

"Ông nộp rồi à?"

"Nộp rồi. Có phẩm. Có giấy." Ông không nhìn cô. "Cô đừng hỏi tôi thấy sao."

"Piên không hỏi."

"Tốt."

Chiếu bên cạnh, một bà Then già đeo đôi vòng bạc mòn nhẵn đang nộp ấn. Bà đặt cái ấn gỗ cũ đen bóng, núm mài tròn vì bao nhiêu năm tay cầm, vào đĩa gỗ thấp. Thư lại khác nhận lấy, lăn nó một vòng dưới ngọn đèn, ghi sổ. Rồi hắn đưa cho bà một tờ giấy dó có dấu son, và một cái ấn mới, nhỏ hơn, mặt chữ khắc sẵn.

Bà cười, hai tay cầm tờ giấy như cầm lá thư của con, cảm ơn bằng tiếng Kinh lơ lớ. "Cảm ơn quan. Cảm ơn quan."

"Bà cầm kỹ," thư lại nói. "Mất ấn là mất phẩm."

"Mất không, mất không."

Piên nhìn dấu son trên tờ giấy bà cầm. Đỏ đều. Không một chỗ nhòe, không một sợi lệch. Cô thấy trong lòng bàn tay mình ấn gỗ nặng hơn, nóng hơn, như vừa nhấc ra khỏi lò.

Tan buổi, trời đã chiều, nắng nghiêng vàng trên mái ngói Giám, bóng cột kéo dài qua sân như những vạch thước. Piên ra cổng Giám theo dòng người. Ngay ngoài cổng, bà Then già đứng giữa đường, xoay một vòng, người qua lại tránh sang hai bên như dòng nước tránh hòn đá. Bà nhìn trái, nhìn phải, rồi nhìn Piên.

"Con ơi, nhà trọ ở đâu?" bà hỏi bằng tiếng Tày.

"Bà ở cùng dãy trọ với con," Piên đáp, bằng tiếng Tày. "Mười hôm rồi."

"Ừ, ừ." Bà gật. "Dắt bà về."

Piên nắm tay bà. Bàn tay bà gầy, ấm, vòng bạc lạnh chạm vào cổ tay cô. Hai người đi vào ngõ hẹp sau chợ, qua hàng cá khô đã dọn, qua mấy sạp rau héo, qua một con chó nằm thở dốc dưới gầm xe. Bà bước đều, nhưng đến ngã ba nào cũng dừng lại, hỏi lại.

"Nhà trọ ở đâu hả con?"

"Phía trước, bà. Rẽ trái."

"Rẽ trái thì có chợ không?"

"Có chợ. Chợ sau lưng nhà trọ."

"Ừ, ừ. Bà ở gần chợ."

Đi thêm một đoạn.

"Nhà trọ ở đâu hả con?"

"Sắp tới rồi bà."

Tới cửa trọ, bà đứng nhìn cánh cửa gỗ như nhìn cửa nhà người lạ. Bà vịn khung cửa, quay sang cô.

"Con tên gì?"

"Piên."

"Piên." Bà gật. "Cảm ơn con. Cảm ơn nhé."

Bà cười, như mới gặp.

Đêm ở nhà trọ, chỉ còn một đốm đèn dầu nhỏ ở góc nhà, các ông Mo ngáy, bà đồng ho khẽ, cái gùi nào cũng nằm sát vách như người nằm sát nhau cho ấm. Bà Then già nằm quay mặt vào vách, ngủ say, hơi thở đều như người chưa từng lạc đường. Piên ngồi ở góc chiếu, mở khăn chàm, đặt ấn gỗ lên lòng bàn tay. Cô ấn cái núm ông Tào xuống da, ấn mạnh, cho tới khi lòng bàn tay hằn hình cái núm.