Nhà chung đầu Xóm Kim đêm nghỉ phiên mồng tám chật như một cái giỏ. Thợ ngồi gối chạm gối trên chiếu cói, đèn dầu đặt giữa, khói đèn bay thẳng lên rồi dạt vào xà. Đàn bà đứng ngoài hiên, ôm con, ôm rổ, ôm khăn gói. Cù Thị Hợi đứng sát cửa, cuốn sổ công ôm trước ngực như ôm một đứa bé.

Cụ Khoan cắm ba nén nhang lên bát hương trước bài vị Tổ Lỗ. Bài vị sơn son đã bong từng mảng, lộ gỗ mít bên dưới, hàng chữ hàm triều trước sắc tặng dài gần chạm mép gỗ. Khói nhang thẳng một sợi, rồi tách làm ba, rồi tan. Cụ lùi lại, cúi đầu, tay chống gậy, lưng còng nhưng vai không run.

Kình ngồi ở rìa chiếu, sát cửa. Nó đã tắm ở bến Tre Ngâm, chỗ bậc đá cuối có ông lão thần bến ngồi ngâm chân, cạnh nửa cái bánh đa ai đặt cho ông bến. Nó đã thay áo, nhưng mùi nhựa lim vẫn bám trong tóc. Cộc ngồi trên vai nó, im re.

Ông Cả ngồi đầu chiếu, cây thước gãy đặt trước mặt. Ông mở họp bằng số.

"Ba mươi tư người đi trưng tập. Ba mươi ba người về đêm nay."

Không ai nhắc tên. Trong gian nhà, tiếng thở của ba mươi mấy người chen nhau, nghe rõ cả tiếng ai đó nuốt nước bọt.

"Hợi," ông Cả nói.

Hợi mở sổ, đọc không cần nhìn. "Khoản bảy quan Giám cho thêm. Phường giữ, để làm giỗ thằng Tỵ. Nhà nó nhận ba quan hôm trước rồi. Bảy quan này Giám gửi qua phường, tôi chưa chi một đồng. Phường quyết."

"Phường giữ," có tiếng nói.

"Phường giữ," cụ Khoan lặp, giọng khàn. "Phải làm giỗ cho đàng hoàng. Đứa nhỏ chết ngoài xóm, về xóm phải có người cúng."

"Cúng bằng gì?" ai đó hỏi.

"Bằng cơm với cá. Cúng đủ ba năm."

"Dạ, phường nhớ," Hợi đáp.

Ông Cả chờ tiếng ồn lắng. Ông gõ đầu ngón tay trỏ xuống mặt chiếu, một cái.

"Giờ tính. Có ba đường. Một: nghỉ. Hai: kiện. Ba: làm tiếp. Mỗi đường ai nói người ấy."

Kình đứng lên. Nó không biết vì sao nó đứng. Chân nó tự đứng, như hôm nào nó tự đọc to tờ giấy cho bà bán cá. Mấy thợ ngoái nhìn nó, ánh mắt không ngạc nhiên bao nhiêu, vì nó đã đọc cho phường nghe bao nhiêu tờ giấy, và chưa lần nào đứng nói lời của chính mình.

"Năm ngoái Táo dưới xuôi không lên trời," nó nói. Tay nó nắm vạt áo. "Trên đó mù một tháng. Thợ không làm thì cái công trình không xong. Mình cũng nghỉ."

Ngãi, ngồi hàng trước, quay lại. "Phải đấy. Táo nghỉ được, thợ nghỉ được."

"Thợ trẻ nói được," một người đàn ông lớn tuổi hơn hừ. "Thợ trẻ không nuôi con."

"Con tôi cũng đói," Ngãi nói.

"Chú chưa có con."

"Thì con của chú."

Mấy thợ trẻ gật. Mấy thợ già cúi đầu. Cai Lược ngồi gần cửa, trên cái ghế đẩu ông mang theo. Lần này ông không cười.

"Chú Mái Chèo không có nhà ở đây," cai nói, chậm. "Trốn trưng tập thì phường chịu. Lệnh ghi thế."

"Cai nói gì lạ vậy?" Ngãi nói.

"Tôi nói lệnh." Cai Lược nhìn Kình, mắt đỏ. "Chú nghỉ thì chú nghỉ một mình. Phường nghỉ thì phường chịu."

"Ông ấy hứa sổ công có dấu," Tạo nói. Tạo ngồi trong bóng, ít khi mở miệng, nay mở. "Mình bỏ thì mất."

"Mất cái gì, chú Tạo?" Kình hỏi.

"Mất cái mình chưa có."

"Chú Tạo muốn làm tiếp?"

"Tôi muốn con tôi có giấy."

"Giấy của ai cấp?"

"Của người cấp được."

Kình không hỏi nữa.

Một tiếng cười ngắn ở đâu đó trong nhà, tắt ngay.

Cai Lược nói thêm, giọng thật, thấp hơn mọi lần, thấp tới mức Kình phải nghiêng đầu mới nghe.

"Tôi cũng có đứa con. Giám bắt phường chịu thì cai chịu trước."

"Tôi xin nói một câu," Hợi nói từ cửa, giọng đàn bà nhưng vang. "Cai nói thật. Nghỉ thì Giám thôi cơm. Ba mươi ba người về ăn gạo phường, sổ công tôi chép đây."

"Gạo phường đến bao giờ?" Tạo hỏi.

"Đủ chừng một tháng, nếu không ai ốm."

"Ốm thì sao?"

"Ốm thì ốm. Tôi không xin được gạo cho cái ốm."

"Vậy nghỉ nửa tháng là hết gạo," Ngãi nói.

"Nửa tháng chưa hết. Một tháng thì hết."

"Một tháng Giám bắt về làm tiếp."

"Bắt về thì cai chịu," cai Lược nhắc lại. "Tôi nói rồi."

Không ai đáp. Hợi ôm sổ chặt hơn. Ngoài hiên, một đứa bé khóc, bị bà mẹ vỗ lưng dỗ, tiếng vỗ bộp bộp đều như nhịp mõ. Con muỗi vo ve quanh đèn. Ngọn đèn dầu đứng thẳng, không động. Mùi nhang, mùi mồ hôi, mùi chiếu cói cũ quện vào nhau thành một thứ mùi riêng của đêm họp.

Kình quay sang ông Cả. Ông ngồi nguyên chỗ, cây thước gãy trước mặt. Mắt ông nhìn lên bài vị Tổ Lỗ, không nhìn ai.

"Ông Cả," Kình nói. "Ông nghĩ sao?"

Ông Cả không trả lời. Ông gõ ngón tay lên mặt chiếu, một nhịp, hai nhịp, ba nhịp, nghe như nghe thớ gỗ trước khi đặt lưỡi cưa. Ông gõ tiếp, chậm, đều, và cả nhà chung nín thở theo ông.

Kình ngồi xuống. Nó thấy hai bàn tay nó lạnh toát, mồ hôi đọng ở lòng bàn tay. Nó là người duy nhất ở đây không có nhà để mất. Cai Lược đã nói ra điều ấy trước mặt cả phường, và không ai cãi.

Cụ Khoan chống tay đứng dậy. Cụ đi vào gian trong, bước từng bước, cây gậy gõ xuống nền đất. Cả nhà chung nhìn theo tấm lưng còng của cụ biến mất sau tấm phên.

Cụ trở ra với cái ống tre đã lên nước bóng, bóng như đồng. Cụ đặt nó xuống giữa chiếu.

Cả nhà chung im.