Đêm, ở sân nhà chung xóm Kim Mộc, ông Cả quỳ xuống, tháo một vòng dây gai ở đầu thước gãy. Ông đặt thước dọc theo tấm chiếu cuộn, không mở chiếu, rồi đo. Đèn dầu đặt bên cạnh, ngọn lửa nghiêng theo gió.

Ba quan tiền nằm trên chõng tre trước mặt mẹ Tỵ. Bà ngồi thẳng, tay đặt trên đầu gối, không nhìn xâu tiền. Cai Lược đếm lại trước mặt bà, từng xâu một, to tiếng. Đủ. Ông đứng dậy, vái bà nửa chừng, rồi về sớm, vai chùng.

Bà Hợi ngồi bên cạnh bà, tay cầm sổ công, cây bút lông kẹp giữa ngón, tóc búi lỏng, mắt thâm quầng vì cả đêm qua chưa chợp.

"Quan tài gỗ tạp ngoài chợ cũng năm quan," bà Hợi nói. "Còn ván thì phải tự vác."

"Năm quan," Ngãi lặp lại.

"Ba quan này không đủ."

"Không mua," ông Cả nói. Ông không ngẩng đầu khỏi tấm chiếu. "Xóm thợ mà đi mua quan tài cho học trò."

"Thì tự đóng," Tạo nói. "Gỗ ở đâu?"

"Phường góp."

"Góp bao nhiêu?"

"Nhà nào có thì góp. Nhà dăm tiền, nhà một tiền."

Bà Hợi vạch lên sổ công, nét bút nhanh. Kình ngồi bên cạnh, cầm bút viết tên từng người bên mỗi vạch. Lã Văn Khoan, hai tiền. Nghiêm Hữu Tạo, một tiền. Tống Văn Ngãi, một tiền. Nó viết chậm, nét còn run, nhưng chữ đủ rõ.

Mẹt ghé nhìn sổ, không nói gì về chữ giun. Cô nhìn mấy vạch xếp hàng, rồi lấy trong túi áo ra hai đồng, đặt lên chõng.

"Cháu góp," cô nói.

"Mày chưa có công," bà Hợi nói.

"Cháu có tiền dành."

"Dành để làm gì?"

"Để mua chữ Mẹt." Mẹt hít mũi. "Nhưng thôi. Chữ để sau."

Bà Hợi nhìn cô một lúc, rồi vạch thêm một vạch, thật chậm.

Thợ đóng suốt đêm. Tiếng đục dưới ánh đuốc, tiếng cưa, tiếng bào. Dăm bào cuộn quanh chân thợ, nhưng không ai quét. Cụ Khoan nhặt từng vòng dăm, bỏ vào ống tre.

"Dăm này giữ," cụ nói. "Không quét."

"Giữ để làm gì cụ?" Kình hỏi.

"Giữ để thằng bé còn chỗ ở."

"Ở đâu?"

"Ở trong dăm." Cụ nhìn nó bằng con mắt còn lại. "Cậu hỏi nhiều."

"Dạ."

"Hỏi nhiều thì tốt."

Ông Cả đứng lên, cầm thước gãy áp vào thành quan tài vừa ghép xong. Ông đo từ đầu tới cuối. Môi ông mấp máy.

"Bốn thước một tấc."

"Dạ?"

"Đo cho rơi vào chữ đỏ." Ông gõ đầu ngón tay lên thước, nơi vạch đỏ mờ gần gãy. "Vừa. Không thừa, không thiếu."

Kình nhìn đầu thước gãy quấn dây gai. "Sao cây thước gãy vậy ông?"

Ông Cả không đáp ngay. Ông quấn lại vòng dây gai, từng vòng, siết chặt.

"Cha tôi bị trưng tập," ông nói, câu cụt, dừng giữa mỗi câu. "Dựng một công trình cho triều trước. Quan giám công bắt làm sai bản cho kịp ngày. Cha tôi đo lại. Đo ra đúng. Cai giẫm lên thước. Gãy."

"Rồi sao ông?"

"Cha tôi quấn dây gai. Đo tiếp."

"Rồi?"

"Đo ra đúng. Vẫn phải làm sai."

Kình im.

"Rồi công trình xong," ông Cả nói. "Cha tôi không thấy."

"Không thấy là sao ông?"

"Là không thấy." Ông đứng dậy, thước trong tay. "Thế thôi."

"Sao ông không thay thước?"

"Thước ngắn ba ngón tay." Ông giơ ba ngón. "Tôi nhớ ba ngón. Thế là đủ."

Cụ Khoan ngồi mài đục bên đèn, tiếng đá xoèn xoẹt. Cụ không ngẩng, nhưng nói, giọng khàn khàn như đọc câu vè. "Ông Tổ cũng bị người ta rút thước. Nhà vẫn đứng."

"Cha ông Cả mất lâu chưa cụ?" Kình hỏi nhỏ.

"Hai mươi tám năm."

"Ông Cả đo bằng cây thước đó từ hồi ấy?"

"Từ hồi ấy." Cụ thổi bụi đá khỏi lưỡi đục. "Nó nói đo tới khi nào đo ra chỗ đúng thì thôi."

"Đo ra chưa?"

"Chưa." Cụ cười, hàm răng thưa. "Thước ngắn đi ba ngón, đo sao cho đủ."

Ông Cả gật, một cái. Rồi ông quay vào gian giữa nhà chung, thắp ba nén hương lên bàn thờ Tổ.

Sáng mồng mười, họ chôn Tỵ ở gò đất sau xóm Ao Cưa. Sương còn đọng trên cỏ. Thợ đứng quanh, áo nâu ướt ngang gấu, không ai nói gì. Bốn người khiêng quan tài từ xóm lên, đòn tre cong dưới sức nặng, bước chân dè dặt như sợ làm ai thức giấc. Cụ Khoan đi cuối, tay ôm ống tre đựng dăm bào. Mẹ Tỵ đứng ngay đầu huyệt, tay buông, mắt nhìn xuống cái quan tài sần sùi vì mộc chưa đánh bóng.

Kình đứng bên bà. Nó móc trong bọc giắt lưng ra cái dũa có chữ, cán gỗ sáng màu, khắc chữ Tỵ nghiêng nghiêng. Nó đặt vào tay bà.

Bà không biết chữ. Bà lần ngón cái trên nét khắc.

"Chữ gì?"

"Chữ tên nó."

"Nó khắc à?"

"Nó khắc. Con viết, nó khắc."

"Khắc xấu."

"Dạ. Xấu."

"Nó khắc xấu từ nhỏ." Bà cười, miệng méo đi, tiếng cười nghẹn. "Con để cô giữ nhé?"

"Dạ. Của cô."

Bà cất cái dũa vào ngực áo, đặt sát da. Không gào. Không khóc thành tiếng. Chỉ có vai bà run rất nhẹ.

"Bác Cả," bà nói, giọng khô. "Nó ăn cơm ở xưởng có no không?"

"Có no."

"Có ai bắt nạt nó không?"

"Không ai."

"Nó có nhắc bác mấy hôm nay không?"

"Nó nhắc ba quan," ông Cả nói. "Nó tính bằng ngón tay."

"Ba quan." Bà gật. "Nó tính giỏi."

"Giỏi hơn tôi."

Cả gò im. Có tiếng gà gáy xa, tiếng sương nhỏ từ lá xuống đất.

Khi nắp quan tài đậy xuống, ông Cả tự mình đóng. Ông cầm một cái chốt gỗ cỡ ngón tay cái, mài nhẵn. Ông đặt chốt vào mộng, gõ nhẹ, một cái, hai cái, ba cái. Chốt ngập hẳn.

Ông để bàn tay trên đầu chốt, rất lâu, sau khi nó đã ngập.