Hàng người dài từ giờ Thìn, quanh co qua sân đăng ký lát gạch phía tây Giám như một con rắn nhiều màu áo, chàm, đen, đỏ, nâu. Piên đứng sau bà Nặm Khao, đếm chuông. Ông Mo đứng trước hai người đeo chuông đồng nhỏ ở thắt lưng, mỗi lần ông nhích một bước chuông kêu một tiếng. Leng. Piên đếm được hai mươi mốt tiếng thì nắng đã xiên tới giữa sân.

Bàn thư lại đặt dưới hiên, phủ giấy, có một ông cúi viết và một tên lính đứng cạnh. Phía sau lưng ông có cái sọt tre to bằng cái cối, đầy ắp những vật gỗ nhỏ.

Ông Mo tới lượt. Thư lại không ngẩng đầu.

"Tên."

Ông Mo nói tên bằng tiếng Mường. Thư lại nhíu mày, viết một chữ gì đó, bỏ dở, viết lại.

"Phẩm gì?"

Ông Mo trả lời, dài, trầm, tiếng Mường. Thư lại nghe hết mà không hiểu một chữ, rồi quay sang người thông ngôn đứng bên. Người ấy lắc đầu: ông không thạo tiếng này.

"Cô đồng," thư lại gọi người kế. Cô đồng người Kinh tiến lên, khăn đỏ, giọng khàn khàn. "Con hầu Mẫu."

"Mẫu là phẩm gì?"

"Dạ..." Cô đồng im.

"Mẫu là phẩm gì?"

Không ai trả lời được bằng chữ Giám. Thư lại thở ra, tự viết vào ô một chữ, nhanh, rồi gạt cô sang một bên. Việc ấy diễn ra mười lần trong một khắc.

Tới bà Nặm Khao. Bà đặt cái ấn gỗ núm mòn lên bàn. Núm hình đầu chim, lông chạm đã trơn, gỗ ngả màu sẫm vì bàn tay bà cầm bốn mươi năm.

"Đổi," thư lại nói. Ông nhìn qua cái ấn không quá một giây.

Người lính đứng sau thư lại đẩy cho bà một cái ấn khác, mặt vuông, chữ đều tăm tắp, gỗ còn trắng mùi dầu. Bà Nặm Khao cầm cái ấn Giám bằng hai tay, xoay xoay, nhìn mặt khắc. Cái ấn gỗ cũ của bà thì bị thả vào sọt tre sau lưng thư lại, kêu cạch, chồng lên hàng trăm cái khác. Núm chim. Núm người. Núm trơn. Cái nào cái nấy đen bóng tay người.

Bà quay sang Piên, nói bằng tiếng Tày, giọng nhẹ như hỏi chuyện mưa nắng. "Cái này hát được không cháu?"

Piên không đáp. Cô nhìn vào sọt. Cô nhìn cái núm chim của bà đang nằm lọt giữa đống núm.

Ông thư lại gọi tiếp: "Người kế."

Hết giờ, thư lại đóng nắp ống mực. "Hết người. Ngày mai."

"Cháu chưa tới lượt," Piên nói.

"Ngày mai. Sáng sớm. Ghi tên đây, hẹn giờ Thìn."

"Thưa ông, cháu đứng từ sáng."

"Đứng từ sáng thì sáng mai đứng sớm hơn. Giám làm theo giờ." Giọng ông không có ác ý, chỉ vội. Ông viết tên Piên lên một mảnh giấy nhỏ, đẩy ra.

Nhà trọ gần cổng Giám là một dãy phòng dài, giường chung, chiếu rách. Một ông già ngồi trên giường góc, cây đàn tính dựng cạnh, lưng thẳng. Piên nhận ra đó là đàn Tày ngay từ xa, cái hộp quả bầu cắt đôi, mặt da, cần dài.

"Cô cũng Then?" ông hỏi bằng tiếng Tày giọng khác, đuôi câu lên cao.

"Dạ. Con ở Khuổi Tính."

"Tôi họ Bế, người Tày ở xa hơn con." Ông gật đầu. "Con nộp ấn chưa?"

"Chưa tới lượt. Bà đi cùng đã nộp."

"Còn tôi thì chưa nộp." Ông Bế đặt tay lên cần đàn. "Chờ coi người ta nộp rồi ra sao."

"Ra sao là sao ạ?"

"Là cái sọt."

Piên nhìn ông. "Ông cũng thấy cái sọt?"

"Tôi nghe từ người nộp ngày hôm qua. Nộp xong thì ấn vào sọt. Sọt đầy thì khiêng đi đâu, không ai biết." Ông vuốt dây đàn, mỗi dây một nốt khẽ. "Tôi mang ấn tôi từ ông thầy trao. Ông thầy chết rồi. Giám đòi thì tôi trả ai?"

"Trả Giám."

"Giám có trao đâu mà trả."

Piên im. Câu ấy rơi vào chỗ cô vẫn giữ im từ lúc nhận tờ triệu. Cô không có lời đáp.

"Con có muốn sờ đàn không?" ông hỏi.

"Dạ, con..."

"Sờ đi."

Cô đưa ngón tay lên cần đàn. Gỗ nhẵn, ấm. Dây tơ còn đủ ba dây, căng vừa tay. Dây thứ ba hơi chùng, cô nghe ra bằng đầu ngón.

"Ông chỉnh dây thứ ba chưa?"

"Chưa. Ba đêm nay tôi để nó chùng."

"Sao thế ạ?"

"Để nó khỏi hát nhầm." Ông Bế cười, khóe miệng móm. "Hát ở đây nhầm là có người ghi."

Cô rụt tay lại. Cái ấn gỗ bọc vải đỏ nằm áp vào ngực, hơi nóng. Cô muốn hỏi ông nhiều thứ nữa, nhưng ngoài kia chuông đồng điểm một tiếng, báo giờ tắt đèn.

"Ông Bế," Piên nói. "Nếu ông không nộp thì sao?"

"Thì ghi tên tôi vào sổ khác."

"Sổ nào?"

"Sổ không nộp." Ông Bế chép miệng. "Tôi hỏi người thư lại hôm qua, ông ấy bảo sổ đó cũng có. Cột bên trái là tên. Cột bên phải để trống."

"Để trống làm gì?"

"Để chờ xử."

"Chờ xử là chờ gì?"

"Là chờ." Ông vuốt cần đàn. "Có khi chờ ba ngày. Có khi chờ ba tháng."

Piên nhìn bà Nặm Khao đang cuộn mình trong chăn, cái ấn Giám còn nằm ngoài tay, mặt vuông trắng bóng dưới ánh đèn dầu. Cô khẽ hỏi bà bằng tiếng Tày, hỏi bà có nhớ cái ấn cũ không. Bà trả lời ngái ngủ, mắt nhắm: "Nhớ chứ, cháu. Nhớ cái núm chim. Nhưng cầm tờ phẩm bậc thì đẹp hơn."

"Dạ."

"Tờ này có chữ. Bà không biết chữ nhưng nó có chữ." Bà mỉm cười, ngủ thiếp.

Ông Bế nghe hết, không nói gì, chỉ gẩy một nốt, rất nhẹ, như tắt đèn.

Đêm, bà Nặm Khao ngủ ôm tờ phẩm bậc và cái ấn Giám mới trong lòng, như người ta ôm đứa con mới sinh. Hơi thở bà đều, nhẹ. Piên ngồi dậy, tháo bọc vải đỏ, gỡ hai cái nút chỉ. Cô lấy ấn ra, đặt lên gối.

Cái ấn gỗ ông Tào trao tận tay, núm tròn, nhỏ bằng ngón cái, mòn nhẵn một bên. Cô áp má vào gỗ. Gỗ lạnh hơn cô tưởng, rồi dần dần ấm lên.

Cô nằm nghiêng, má đặt trên cái ấn, nhìn bà ngủ.