Giữa trưa, xưởng nghỉ ăn. Tiếng cưa tắt, tiếng đục tắt, chỉ còn tiếng bát đũa từ bếp chung vọng sang và tiếng ruồi vo ve trên đống phoi. Một vệt nắng lọt qua khe mái, rọi xuống nền đất thành một dải sáng hẹp.

Cụ Khoan trải một mảnh chiếu nhỏ ngay dưới dải sáng ấy. Kình ngồi bó gối đối diện, mái chèo dựng sau lưng. Cụ không nói gì. Cụ rút nút lá chuối khỏi miệng ống tre, nghiêng ống, dốc ra từng thứ một, chậm như người dốc nước thuốc.

Thứ đầu tiên rơi ra là một nắm dăm bào. Sẫm màu, giòn, cuộn chặt lại thành một cục nhỏ, bên ngoài đã đen như than. Cụ đặt nó sang một bên chiếu, hai ngón tay nâng như nâng một con chim.

"Nắm dăm này của lễ phạt mộc," Kình hỏi khẽ. "Cụ giữ từ ngày đó?"

"Từ ngày chặt cây đầu tiên. Dăm bào đầu, tôi nắm lại." Cụ nâng cục dăm sẫm lên, ngón cái vuốt qua. "Để tới lễ đưa dăm tống mộc mà tống. Dinh không làm lễ. Dăm này không tống được. Không tống được thì tôi giữ."

"Nó đã đen rồi."

"Ba mươi hai năm thì gỗ nào chẳng đen."

Nó không hỏi thêm. Cụ đặt nắm dăm sang bên chiếu, xa tầm tay, như đặt một món nợ.

Tiếp theo là những xâu tiền đồng. Dây đay đã mục, xanh gỉ bám đầy những đồng tiền. Cụ xếp chúng nằm ngang, xâu này sát xâu kia. Một. Hai. Ba. Bốn. Bốn xâu. Rồi cụ đếm bằng ngón tay, đồng nào qua ngón cụ cũng khua một tiếng khô.

Xâu thứ nhất. Cụ dừng ở cuối dây, chỗ dây thắt lại sớm hơn đáng lẽ. Cụ đếm lại.

"Thiếu một đồng," cụ nói.

Xâu thứ hai. Thứ ba. Thứ tư. Cụ đếm cả bốn, ngón tay già dừng ở cuối mỗi xâu, nơi nút thắt nằm sớm.

"Xâu nào cũng thiếu một đồng." Cụ không ngẩng đầu. "Đồng này thiếu một đồng. Ba mươi hai năm, nó vẫn thiếu một đồng."

"Sao thiếu đúng một đồng vậy cụ?"

"Cai thầu nào cũng vậy. Phát công thì trừ một đồng mỗi xâu." Cụ vuốt nút thắt. "Chủ không biết. Chủ đưa cai đủ. Cai đưa thợ thiếu. Thợ cầm xâu tiền, đếm lại thấy thiếu, cãi thì cai nói đếm sai."

"Đợt cuối thì sao?"

"Đợt cuối không phát."

Kình nhìn xâu tiền. Một đồng. Hồi nó còn ở Vàm Tre, một đồng mua được cái bánh tráng. Nó nghĩ tới hai mươi ba người, tới tiếng đếm ngày công chưa tới hết. Nó chưa dám nhẩm.

"Ai ếm cái nhà này cụ?"

Cụ im lâu. Ngón tay cụ gõ nhẹ lên xâu thứ tư.

"Ba người. Tôi, và hai thợ cùng tuổi. Đều đã chết."

"Họ chết sao?"

"Một người chết đuối khi kéo bè ở bến Tre Ngâm, năm sau. Một người chết vì ho." Cụ nói đều, không có chút nghẹn nào. "Ho giống tôi."

"Cụ không nói tên hai người?"

"Không."

"Vì sao ba người?"

"Ếm là việc nặng. Thợ trẻ không được đụng. Ba người già nhất quyết thì mới làm."

"Nếu ba người già nhất quyết, sao thợ trẻ biết?"

"Thợ trẻ không biết. Thợ trẻ chỉ thấy ba người già im lặng cả năm." Cụ ngẩng mặt, mắt phải nhìn thẳng Kình. Mắt trái trắng đục nhìn vào bóng mái. "Mày hỏi nữa."

"Cụ làm vậy rồi, cụ có tính trả lại không?"

"Trả ai?"

"Trả quan Đàm. Hay là trả thằng bé."

"Quan Đàm mà trả thì phải trả đủ ba mươi hai năm." Cụ cười khẩy, cái cười lẫn tiếng ho. "Mày thử nhẩm đi."

"Dạ, con nhẩm không ra."

"Tôi cũng không ra. Nhẩm ra mà không có tiền thì nhẩm làm gì."

"Cụ có tin quan trả không?"

"Tôi tin quan chết trước khi trả."

"Cụ có hối không?"

Cụ không đáp ngay. Tay cụ vẫn đặt trên xâu tiền, như đặt trên trán một đứa bé ốm.

"Tôi không hối cái nhà," cụ nói. "Tôi hối thằng bé."

"Thằng nào, cụ?"

"Thằng bé trong dinh. Không phải con tôi." Cụ nuốt khan. "Con tôi không còn để mà hối. Nhưng tôi biết nó là cháu thằng quỵt. Cháu thằng quỵt thì cũng là một đứa trẻ."

Kình mở miệng, định nói. Chưa kịp nói, ngoài cửa xưởng có tiếng bước chân đứng lại.

Ông Cả đứng ngược sáng ở khung cửa, chỉ thấy bóng, và cây thước gãy giắt hông. Không biết ông đã đứng đó từ lúc nào. Ông không vào. Ông nhìn ống tre, xâu tiền, nắm dăm bào, nhìn cụ Khoan.

"Cụ cất đi," ông nói, không nói với Kình. "Người ngoài thấy thì phường chịu."

"Nó không phải người ngoài." Cụ không quay lại. "Nó đọc khế ước cho phường."

"Đọc khế ước khác với biết chuyện này."

"Thì giờ nó biết."

Ông Cả đứng một lúc. Bóng ông không nhúc nhích. Kình nghe ông thở, một hơi dài qua mũi, rồi thôi.

"Đấy," ông nói. Rồi ông quay đi.

Tiếng chân xa dần ngoài sân. Cụ Khoan nhìn theo chỗ ông Cả vừa đứng, rồi cụ cúi xuống, bắt đầu dồn đồ vào ống. Nắm dăm bào vào trước. Cụ ép nó bằng ngón tay cho vừa miệng ống. Rồi từng xâu tiền, xâu thứ nhất, thứ hai, thứ ba.

Tay cụ run. Xâu thứ tư tuột khỏi những ngón gân guốc, chạm mép chiếu. Dây đay mục sờn đứt một vòng, một đồng tiền bung ra, lăn khỏi chiếu, lăn trên nền đất đầy phoi, qua dải nắng, qua cả chân Kình, rồi nằm im cạnh ngón chân cái của nó.

Kình cúi xuống nhặt. Đồng tiền xanh gỉ, nặng hơn nó tưởng, mép mòn bóng vì tay người. Nó đưa lại cho cụ.

Cụ không cầm.

"Đồng ấy ở trong xâu thứ tư," cụ nói. "Mày bỏ vào cho đúng xâu."

Kình nhìn xâu thứ tư trong tay cụ. Nó xỏ đồng tiền vào chỗ dây đứt, ở cuối, chỗ nút thắt đã tuột. Cụ buộc lại bằng hai ngón tay run, thắt chặt, rồi đậy nút lá chuối.