Dinh thự của Trần Đức Hòa nằm trên một khoảng đất cao ráo, tường xây bằng đá ong, cổng gỗ lim chạm trổ giản dị nhưng chắc chắn, khác hẳn hình dung của Đào Duy Từ về nơi ở của một vị quan lớn. Không có vẻ xa hoa phô trương, chỉ có sự ngăn nắp, trật tự toát ra từ từng hàng cây, từng lối đi lát gạch sạch sẽ trong sân.

Đám gia nhân trong dinh xì xào bàn tán khi thấy chủ nhân dẫn về một người khách lạ ăn mặc xoàng xĩnh, nhưng không ai dám hỏi thẳng trước mặt Trần Đức Hòa. Ông dẫn Đào Duy Từ vào một căn phòng nhỏ phía sau nhà chính, đơn sơ nhưng sạch sẽ, có sẵn một tấm phản gỗ, một bộ bàn ghế, và một kệ sách nhỏ.

"Ngươi nghỉ lại đây," ông nói. "Cần gì cứ bảo gia nhân. Mai ta sẽ đưa ngươi vào phủ chúa."

Trước khi rời đi, ông dừng lại ở cửa, ngoái nhìn Đào Duy Từ một lần nữa. "Đêm nay ngươi cứ nghỉ ngơi cho thoải mái. Ngày mai, mọi thứ sẽ khác."

Đào Duy Từ ngồi một mình trong căn phòng, nhìn quanh những thứ xa lạ với mình, tấm chăn gấm mỏng gấp gọn trên phản, chiếc đèn dầu bằng đồng thay vì đất nung ông vẫn quen dùng, mùi trầm hương thoang thoảng còn vương lại từ lần đốt trước. Mọi thứ đều nhắc ông nhớ rằng mình đang bước vào một thế giới hoàn toàn khác với thế giới đồng ruộng ông đã sống suốt ba mươi tư năm qua.

Có tiếng gõ cửa nhẹ. Một người hầu gái bưng vào một mâm cơm, đặt xuống bàn rồi lui ra ngay, không dám nhìn thẳng vào ông, có lẽ vì chưa biết nên đối xử với vị khách lạ này theo lễ nào, khi tin đồn về gốc gác của ông đã bắt đầu lan ra khắp dinh từ lúc đoàn người vừa về tới.

Đào Duy Từ ăn cơm một mình trong im lặng, tai vẫn nghe được tiếng thì thầm bàn tán vọng qua vách gỗ mỏng từ gian bếp gần đó, giọng một người hầu già nói với giọng nghi hoặc, một giọng trẻ hơn thì có vẻ tò mò háo hức. Ông không giận, cũng không buồn vì những lời bàn tán ấy. Ông đã quen với việc bị bàn tán sau lưng từ rất lâu rồi, chỉ là lần này, nội dung bàn tán đã khác, không còn là "kẻ chăn trâu vô danh" mà đã thành "người sắp làm con rể quan Khám lý".

Người hầu gái quay lại dọn mâm, lần này dạn dĩ hơn một chút, có lẽ vì đã nghe ngóng đủ chuyện từ gian bếp để bớt sợ hãi. Cô đứng nán lại một chút bên bàn, tay xếp lại chén đũa chậm hơn cần thiết.

"Thưa ông," cô rụt rè lên tiếng, "ông thật sự sắp thành con rể quan lớn nhà con ạ?"

Đào Duy Từ hơi bất ngờ vì câu hỏi thẳng thắn của một người hầu gái, nhưng không thấy phật lòng. "Ta cũng chưa dám chắc điều gì, cô bé. Mọi chuyện còn tùy vào ngày mai."

"Cô Hai nhà con," người hầu gái nói tiếp, giọng hạ thấp như đang kể chuyện bí mật, "vẫn thường ngồi đọc sách một mình ngoài vườn, ít khi chịu tiếp chuyện các công tử tới cầu thân. Bà nhũ mẫu bảo cô ấy kén lắm, chỉ ưng người biết chữ nghĩa thật sự, không phải người khoe mẽ." Cô ngừng lại, hơi đỏ mặt như chợt nhận ra mình đã nói hơi nhiều với một người lạ, rồi vội bưng mâm lui ra, không đợi Đào Duy Từ đáp lời.

Đào Duy Từ ngồi lại một mình, vừa buồn cười vừa suy nghĩ về câu chuyện vừa nghe. Ông chưa từng gặp mặt người con gái ấy, nhưng chỉ qua vài lời của một người hầu, ông đã hình dung ra một người có phần giống mình, kén chọn không phải vì kiêu kỳ, mà vì đã quen với việc phải tự phân biệt giữa cái thật và cái giả trong một thế giới có quá nhiều lớp vỏ bọc.

Ông bước ra hiên sau, đứng nhìn lên bầu trời đêm đầy sao. Từ đây có thể nhìn thấy một góc núi xa mờ trong bóng tối, và xa hơn nữa, dù ông không thấy được, là con đường dẫn về Đàng Ngoài, nơi chúa Trịnh vẫn đang ngày đêm tính chuyện binh đao. Ông chợt nhớ tới câu trả lời của mình ban chiều, về việc đắp lũy chắn ngang đường hiểm, một ý nghĩ thoáng qua trong lúc đối đáp, giờ ngẫm lại, ông thấy nó không hề vu vơ chút nào.

Ông trở vào phòng, lấy giấy bút mà người hầu để sẵn trên bàn theo lệnh của Trần Đức Hòa, bắt đầu vẽ lại kỹ hơn những đường nét ông từng vạch vội trên nền đất ban sáng, không phải để khoe khoang hay chứng minh thêm điều gì, mà vì chính ông cũng muốn biết rõ hơn liệu ý nghĩ thoáng qua ấy có thật sự đứng vững khi được xem xét kỹ lưỡng dưới ánh đèn, thay vì chỉ là một câu trả lời ứng khẩu cho qua.

Ông ngồi tới khuya, tay mỏi nhừ vì cầm bút lâu hơn cầm roi trâu bao giờ, nhưng lòng lại thấy tỉnh táo lạ thường, như thể trí óc ông đã chờ đợi đúng cơ hội này suốt nhiều năm chỉ để được vận dụng hết cỡ một lần. Khi ngọn đèn dầu bắt đầu tàn, ông mới chịu gấp tờ giấy lại, đặt sang một bên để mai đưa cho Trần Đức Hòa xem, rồi mới yên tâm nằm xuống nghỉ.

[1] không có ghi chép cụ thể về đêm đầu tiên Đào Duy Từ ở tại dinh Trần Đức Hòa, chi tiết trong chương này là hư cấu, dựng trên khung sự kiện đã xác nhận là ông được tiến cử lên chúa Nguyễn ngay sau khi được Trần Đức Hòa phát hiện năm 1627.