"Kể ta nghe," Trần Đức Hòa nói, giọng đã bớt căng thẳng, "bài thi năm đó ngươi viết gì?"

Câu hỏi khiến Đào Duy Từ hơi bất ngờ. Ông đã chuẩn bị tinh thần cho đủ loại phản ứng, từ khinh miệt, xa lánh, tới thương hại, nhưng chưa từng nghĩ tới việc người ta sẽ hỏi thẳng vào nội dung bài thi, như thể cái lý lịch xướng ca kia chỉ là một chi tiết phụ, còn điều đáng bàn thật sự vẫn là văn chương.

"Bẩm quan, đề bài năm đó luận về việc dùng binh giữ nước trong cảnh loạn lạc. Con viết rằng dùng binh giỏi không phải ở chỗ đánh nhiều trận thắng, mà ở chỗ biết khi nào không cần đánh vẫn giữ được đất."

Trần Đức Hòa gật gù, cho ngựa đi tiếp, chậm rãi. "Ý ấy không tệ. Ai chấm bài cho ngươi năm đó?"

"Bẩm quan, con không còn nhớ rõ tên vị quan giám khảo. Chỉ nhớ ông ấy khen bài trước khi biết gốc gác con."

"Khen trước, rồi gạch tên sau." Trần Đức Hòa lặp lại, giọng có chút chua chát không giấu nổi. Ông im lặng một lúc, rồi kể, giọng chậm rãi như đang lục lại một ký ức cũ: "Ta từng biết một trường hợp tương tự, thời ta còn trẻ, theo hầu một vị quan lớn trong triều. Có một người học trò tài giỏi, con nhà buôn bán, bị loại khỏi danh sách đề cử chỉ vì lệ cũ không cho con nhà buôn dự hàng quan trọng. Người ấy sau bỏ đi biệt xứ, không ai còn nghe tin tức gì nữa. Ta vẫn thường tự hỏi, nếu ngày đó có ai đó chịu phá lệ, thì đất nước này đã có thêm một người tài, hay đã mất thêm một mối họa không lường trước được."

Ông quay sang nhìn Đào Duy Từ. "Ngươi khác người đó ở chỗ, ngươi không bỏ đi biệt xứ. Ngươi ở lại, chờ đợi ba mươi tư năm. Vì sao?"

Đào Duy Từ suy nghĩ một lúc trước khi trả lời, vì đây là câu hỏi ông chưa từng thật sự phải trả lời thành lời cho ai khác nghe, kể cả cho chính mình. "Bẩm quan, vì con tin rằng nếu con bỏ đi, con sẽ chứng minh đúng điều những kẻ gạch tên con muốn tin, rằng con nhà xướng ca không đáng được trao cơ hội, nên bỏ cuộc là phải. Con ở lại, không phải vì con tin chắc mình sẽ có ngày này, mà vì con không muốn tự tay xác nhận điều họ nghĩ là đúng."

Trần Đức Hòa im lặng hồi lâu, đủ lâu để đoàn ngựa đi qua hết một quãng đồng dài, băng qua một cây cầu gỗ nhỏ bắc ngang con mương đầy nước phù sa đục ngầu. Cuối cùng ông lên tiếng, giọng đã đổi khác hẳn, không còn là giọng của một vị quan đang thử tài, mà là giọng của một người vừa quyết định điều gì đó quan trọng.

"Ta có một đứa con gái," ông nói, "tuổi cũng đã lớn, nết na hiền thục. Ta muốn gả cho ngươi."

Đào Duy Từ suýt buột dây cương khỏi tay vì bất ngờ. "Bẩm quan... con chỉ vừa mới..."

"Ta biết ngươi định nói gì. Ngươi định nói ngươi mới gặp ta buổi sáng nay, chưa có công trạng gì, sao dám nhận một ân huệ lớn như vậy." Trần Đức Hòa cắt ngang, giọng cương quyết. "Nhưng ta không phải người quyết định vội vàng. Ta đã nhìn ngươi trả lời ba câu hỏi hôm nay, về binh pháp, về khí tiết trước đám đông, về lý lịch của chính mình, và cả ba lần ngươi đều trả lời như một người đã suy nghĩ thấu đáo từ lâu, không phải ứng phó tạm bợ. Ta tin vào con mắt nhìn người của mình hơn là tin vào công trạng chưa kịp lập."

Ông ngừng lại, rồi nói thêm, giọng nhẹ hơn: "Với lại, ta cũng muốn xem thử, nếu ta phá lệ một lần, đất nước này sẽ được gì, hay mất gì."

Đào Duy Từ không biết đáp lại thế nào ngoài việc cúi đầu thật sâu trên lưng ngựa, cổ họng nghẹn lại vì một cảm xúc ông chưa từng trải qua suốt ba mươi tư năm, cảm giác được tin tưởng không phải vì mình đã chứng minh được điều gì, mà vì một người xa lạ chịu đặt cược vào chính con người ông, ngay từ buổi gặp đầu tiên.

"Ngày mai," Trần Đức Hòa nói, thúc ngựa đi tiếp, "ta sẽ đưa ngươi vào phủ chúa. Chuyện hôn sự, để sau khi ổn định đã."

Đoàn ngựa tiếp tục lên đường trong ánh chiều đang ngả dần sang màu cam sậm, bóng núi phía tây kéo dài đổ xuống cánh đồng như một tấm màn tối từ từ khép lại sau lưng họ. Đào Duy Từ ngồi trên lưng ngựa, tay vẫn còn hơi run vì hai tin lớn dồn dập trong cùng một buổi chiều, cố gắng sắp xếp lại trong đầu tất cả những gì vừa xảy ra, chỉ mới sáng nay, ông còn là một kẻ chăn trâu không tên tuổi, giờ đã sắp trở thành con rể một vị Khám lý và sắp được diện kiến chúa thượng.

Ông ngoái nhìn lại phía sau, về hướng xóm nhỏ giờ đã khuất sau rặng tre, nơi con Kềnh vẫn còn buộc ở gốc cây chờ ông trở về, nơi căn lều tranh vách đất đã che chở ông suốt hơn một năm qua giờ có lẽ sẽ không còn là nhà của ông nữa. Một chút gì đó gần giống nuối tiếc thoáng qua trong lòng ông, nhanh chóng bị lấn át bởi một cảm giác lớn hơn, cảm giác của một người vừa được trao lại chính mình sau ba mươi tư năm phải sống như một cái bóng.

[1] việc Trần Đức Hòa gả con gái cho Đào Duy Từ là sự kiện có thật, diễn ra trước khi ông được tiến cử lên chúa Nguyễn Phúc Nguyên năm 1627, chi tiết cuộc đối thoại và lý do cụ thể trong chương này là hư cấu.