Đoàn người rời nhà ông Cả ngay buổi chiều hôm đó, hướng về dinh Khám lý cách chừng một buổi đường. Trần Đức Hòa ra lệnh cho một gia nhân nhường ngựa lại cho Đào Duy Từ, khiến ông đứng khựng lại một lúc trước khi dám đặt chân lên bàn đạp, ba mươi tư năm sống bằng nghề chăn trâu, ông chưa từng có dịp cưỡi lên lưng bất cứ con vật nào cao hơn con trâu Kềnh của mình.

"Ngươi chưa từng cưỡi ngựa?" Trần Đức Hòa hỏi, không giấu được vẻ ngạc nhiên xen lẫn thích thú khi thấy Đào Duy Từ loay hoay tìm cách trèo lên mà không làm con ngựa hoảng.

"Bẩm quan, chưa." Đào Duy Từ đáp thật, không cố che giấu sự vụng về của mình. "Con quen với trâu hơn. Trâu chậm, nhưng chắc chân."

Trần Đức Hòa bật cười thành tiếng, lần đầu tiên trong suốt buổi gặp gỡ, ông cười thoải mái chứ không còn giữ vẻ nghiêm nghị dò xét như lúc mới xuống ngựa. "Ngựa cũng vậy thôi, chỉ cần ngươi tin nó hơn nó tin ngươi một chút là được."

Đoàn người lên đường, Đào Duy Từ ngồi trên lưng ngựa với tư thế cứng đờ, hai tay nắm chặt dây cương tới trắng cả khớp ngón tay, trong khi Trần Đức Hòa cưỡi ngựa bên cạnh, thong thả như đang dạo chơi. Con đường đất đỏ chạy qua những cánh đồng lúa đang thì con gái, xanh mướt trải dài tới tận chân núi phía xa, thỉnh thoảng cắt ngang bởi một rặng tre hay một con mương nhỏ.

"Ngươi có gia đình không?" Trần Đức Hòa hỏi, giọng đã thân mật hơn, như đang trò chuyện với người quen biết lâu năm chứ không phải một kẻ mới gặp buổi sáng.

"Bẩm quan, cha mẹ con đều đã mất từ lâu. Con chưa lập gia thất."

"Năm nay ngươi bao nhiêu tuổi?"

"Bẩm quan, năm mươi lăm."

Trần Đức Hòa im lặng một lúc, ánh mắt nhìn xa xăm về phía chân trời như đang tính toán điều gì đó. "Năm mươi lăm tuổi mới có cơ hội đầu tiên trong đời." Ông nói, không hẳn là hỏi, cũng không hẳn là nhận xét, mà giống như đang tự nói với chính mình. "Ngươi hẳn đã chờ đợi rất lâu."

"Bẩm quan, ba mươi tư năm."

Con số ấy khiến Trần Đức Hòa quay hẳn đầu lại nhìn Đào Duy Từ, ánh mắt lộ rõ sự tò mò không giấu diếm. "Ba mươi tư năm là con số chính xác lạ thường cho một câu trả lời tùy tiện. Ngươi đếm từng năm sao?"

Đào Duy Từ không đáp ngay. Ông nhìn xuống dây cương trong tay, rồi nhìn ra cánh đồng lúa đang lướt qua hai bên đường, cân nhắc xem có nên kể ngay bây giờ, giữa đường, trước khi tới dinh, hay đợi tới lúc thích hợp hơn.

Cuối cùng, ông chọn ngay bây giờ.

"Bẩm quan," ông nói, giọng chậm nhưng không hề run, "năm Quý Tỵ, con hai mươi mốt tuổi, đỗ Á nguyên khoa thi Hương ở Thanh Hoa. Bài thi con làm được quan giám khảo khen là hay. Nhưng ngay sau đó, con bị tước bằng, gạch tên khỏi bảng, vì cha con là Đào Tá Hán, từng là kép hát trong đội nữ nhạc triều đình. Luật xướng ca vô loài không cho con nhà hát chạm vào khoa cử."

Ông nói một mạch, không ngừng nghỉ, không để bản thân có cơ hội rút lại lời đã nói ra, đúng như quyết định ông đã lập ra trong đêm không ngủ mấy hôm trước.

Trần Đức Hòa ghìm cương ngựa lại, cả đoàn người theo đó cũng chậm dần, dừng hẳn giữa con đường vắng. Ông nhìn Đào Duy Từ thật lâu, không nói gì, khiến Đào Duy Từ có một khoảnh khắc ngắn ngủi tự hỏi liệu mình vừa phạm phải sai lầm lớn nhất đời, kể sự thật quá sớm, trước khi kịp chứng minh đủ giá trị để sự thật ấy không còn là gánh nặng.

Mấy người gia nhân theo hầu phía sau đưa mắt nhìn nhau, không dám lên tiếng, chỉ có tiếng ngựa khịt mũi và tiếng gió lùa qua đồng lúa phá vỡ sự im lặng đang kéo dài quá lâu so với một câu chuyện bình thường. Một con chim sẻ đậu trên bờ ruộng gần đó, không hay biết gì về sức nặng của khoảnh khắc đang diễn ra, cứ nhảy lích chích tìm sâu, thỉnh thoảng kêu lên vài tiếng lảnh lót.

"Ngươi kể chuyện này ngay khi vừa được hỏi tuổi," Trần Đức Hòa cuối cùng lên tiếng, giọng trầm hơn lúc trước, "mà không đợi ta hỏi thẳng gốc gác. Vì sao?"

"Bẩm quan," Đào Duy Từ đáp, "vì con biết sớm muộn quan cũng sẽ hỏi, hoặc sẽ nghe được từ người khác. Con thà tự mình nói ra trước, còn hơn để quan phát hiện sau này rồi nghĩ rằng con đã cố tình giấu diếm."

Trần Đức Hòa gật đầu chậm, ánh mắt dịu lại một phần, nhưng vẫn còn điều gì đó trong đó mà Đào Duy Từ chưa đọc được hết, không hẳn là nghi ngờ, cũng chưa hẳn là chấp nhận hoàn toàn, mà giống như một người đang cân nhắc lại toàn bộ những gì mình vừa chứng kiến trong buổi sáng nay dưới một ánh sáng khác.

Đoàn người tiếp tục lên đường, không ai nói thêm gì trong một quãng dài. Đào Duy Từ ngồi im trên lưng ngựa, lòng vừa nhẹ nhõm vì cuối cùng đã nói ra được điều giấu kín bấy lâu, vừa thấp thỏm chờ xem lời nói ấy sẽ dẫn ông tới đâu, về lại căn lều tranh cũ, hay về phía cánh cửa ông đã ngỡ đóng chặt suốt ba mươi tư năm.

[1] vụ Đào Duy Từ bị tước bằng thi năm 1593 vì luật "xướng ca vô loài" là sự kiện có ghi chép trong sử liệu, dù chi tiết cụ thể về quan chấm thi xử lý vụ việc không tìm được nguồn xác nhận.