Đoàn ngựa dừng lại trước sân nhà ông Cả, bụi đường vẫn còn cuộn lên phía sau vó ngựa khi người cầm đầu xuống ngựa. Đó là một người đàn ông trạc năm mươi, vóc dáng cao gầy nhưng lưng thẳng, mặc áo the thâm giản dị hơn Đào Duy Từ tưởng tượng về một vị Khám lý, không có gấm vóc lòe loẹt, chỉ có một chiếc đai lưng bằng da cũ đã lên nước bóng vì dùng lâu năm. Ánh mắt ông ta quét một vòng quanh sân, dừng lại ở Đào Duy Từ đang đứng nép bên gốc cau, rồi mới quay sang chào hỏi ông Cả đang tất tả chạy ra đón.

Ông Cả định giới thiệu ngay, nhưng Trần Đức Hòa khẽ giơ tay ngăn lại, ánh mắt vẫn không rời khỏi Đào Duy Từ.

"Để ta tự hỏi." Ông nói, giọng điềm đạm nhưng có sức nặng của người quen ra lệnh mà không cần lớn tiếng. Ông bước lại gần Đào Duy Từ vài bước, không vòng vo giới thiệu thân phận, cũng không hỏi tên tuổi hay gốc gác, điều mà Đào Duy Từ đã chuẩn bị tinh thần suốt đêm qua để đối diện.

"Ngươi nghĩ sao," Trần Đức Hòa hỏi thẳng, "về việc chúa Trịnh ngoài Đàng Ngoài năm nào cũng rục rịch đưa quân vào đây?"

Câu hỏi khiến cả ông Cả lẫn đám gia nhân đứng xung quanh sững lại. Đây không phải câu chuyện người ta đem ra hỏi một kẻ chăn trâu bao giờ. Đào Duy Từ cũng khựng lại một nhịp, không phải vì không có suy nghĩ, mà vì ông đang cân nhắc xem nên trả lời theo kiểu an toàn, ba phải, hay trả lời đúng những gì ông thật sự nghĩ.

Ông chọn cách thứ hai.

"Bẩm quan," ông nói, giọng chậm rãi, "quân Trịnh mạnh hơn ta về số, nhưng đất Thuận Quảng ta có núi non hiểm trở, sông ngòi chia cắt. Nếu chỉ dựa vào quân số mà đánh trực diện, ta sẽ thua. Nhưng nếu biết dùng đất mà giữ, dùng hiểm mà cản, thì quân đông chưa chắc đã thắng quân ít."

"Dùng đất mà giữ." Trần Đức Hòa nhắc lại, ánh mắt nheo lại một chút. "Nói thì dễ. Giữ bằng cách nào?"

Đào Duy Từ nhìn quanh sân, rồi cúi xuống nhặt một cành cây khô, vạch vài đường trên nền đất, không phải vẽ bản đồ chi tiết, chỉ là những nét phác đơn giản tượng trưng cho núi, cho sông, cho một đường thẳng nối liền hai điểm.

"Nếu là ta," ông nói, tay vẫn đang vạch, "ta sẽ không đợi quân địch tới tận cửa nhà mới lo chống đỡ. Ta sẽ đắp một đường lũy dài, chắn ngang chỗ đất hẹp nhất, nơi địch buộc phải đi qua nếu muốn tiến vào sâu. Không cần lũy phải cao bằng núi, chỉ cần đủ khiến quân địch phải dừng lại, phải chia quân, phải mất thời gian, mỗi ngày chúng chậm lại một ngày, thì mỗi ngày đất này còn là đất của ta."

Trần Đức Hòa im lặng nhìn những đường vạch trên đất một lúc lâu, đủ lâu để ông Cả đứng bên cạnh bắt đầu lo lắng không biết câu trả lời này có làm phật ý vị quan hay không. Nhưng rồi Trần Đức Hòa bật ra một tiếng cười ngắn, không phải cười giễu, mà là tiếng cười của người vừa tìm thấy thứ mình đang kiếm tìm mà không dám chắc nó có tồn tại.

"Ông Cả," ông nói, không quay đầu lại, mắt vẫn dán vào Đào Duy Từ, "ông nói người này chăn trâu cho ông bao lâu rồi?"

"Dạ... hơn một năm, thưa quan."

"Một năm." Trần Đức Hòa lặp lại, rồi lắc đầu khe khẽ, như không tin nổi đất Thuận Quảng đã để phí một người như thế nào suốt bằng ấy thời gian mà không ai hay biết. Ông quay sang Đào Duy Từ, ánh mắt đã đổi khác hẳn so với lúc mới xuống ngựa, không còn là ánh mắt dò xét của người thử tài, mà là ánh mắt của người vừa nhận ra mình đang đứng trước thứ quý hơn những gì mình mong đợi.

"Ngươi tên gì?" Ông hỏi, lần đầu tiên trong cuộc gặp.

"Bẩm quan, con tên Đào Duy Từ."

Trần Đức Hòa gật đầu, rồi bất chợt hỏi thêm một câu mà Đào Duy Từ không lường trước: "Nếu ta hỏi ngươi câu vừa rồi trước ba trăm quan văn ở phủ chúa, ngươi có dám trả lời giống hệt như thế không?"

Đào Duy Từ suy nghĩ một thoáng. Ông hiểu ý sau câu hỏi đó, Trần Đức Hòa không hỏi về chiến lược nữa, mà hỏi về lòng can đảm giữ vững chính kiến trước đám đông có thể chê cười, phản bác, hoặc tệ hơn, lợi dụng lời nói của một kẻ vô danh để hạ bệ lẫn nhau trong chốn quan trường.

"Bẩm quan," ông đáp, "con sẽ trả lời giống hệt. Vì nếu con đổi lời chỉ vì đám đông trước mặt khác đi, thì lời con nói ra từ đầu đã không đáng tin, kể cả khi nói với một mình quan đây."

Trần Đức Hòa im lặng nhìn ông thêm một lúc, rồi quay sang ông Cả, giọng đã dứt khoát hẳn: "Ta sẽ đưa người này về gặp chúa thượng. Ông Cả có công lớn."

Ông Cả cuống quýt xua tay, miệng cười tươi rói nhưng vẫn giữ đúng lễ, cúi đầu lia lịa. Đám gia nhân đứng quanh sân bắt đầu xì xào bàn tán, có người còn len lén nhìn Đào Duy Từ với ánh mắt đã đổi khác hẳn so với vài khắc trước, không còn coi ông là kẻ chăn trâu nữa, dù ông vẫn đang đứng đó trong bộ áo vá quen thuộc, tay còn dính chút đất từ cành cây vừa vạch vẽ trên nền sân.

[1] câu hỏi về chiến lược phòng thủ trước quân Trịnh trong chương này là hư cấu, nhưng phản ánh đúng chiến lược thật sau này Đào Duy Từ thực hiện, đắp Lũy Trường Dục năm 1630, tiền thân của Lũy Thầy chắn ngang tuyến đường bộ hẹp nhất nối hai miền.