Căn lều tranh Đào Duy Từ ở nằm cuối xóm, dựng tạm trên phần đất ông Cả cho mượn, vách đất trộn rơm, mái lợp lá dừa đã ngả màu xám vì mưa nắng nhiều năm. Đêm đó, ông nằm trên tấm phản gỗ ọp ẹp, mắt mở trừng nhìn lên mái lều, nghe tiếng dế kêu rả rích ngoài vách và tiếng gió lùa qua khe lá tạo thành những âm thanh rít nhỏ, đều đặn như tiếng ai đang thở dài không dứt.

Ông biết mình sẽ không ngủ được.

Trần Đức Hòa. Cái tên ấy ông đã nghe qua vài lần trong những buổi chợ phiên, một vị Khám lý có tiếng công minh, được đồn là đang tìm người tài giúp chúa Sãi lo việc lớn. Nếu ông Cả nói đúng, thì đây chính là cánh cửa ông đã chờ đợi suốt hơn ba mươi năm, cánh cửa mà ông đã ngừng tin nó còn tồn tại từ lâu.

Nhưng có một câu hỏi cứ trở đi trở lại trong đầu ông, không chịu để ông yên: nếu vị Khám lý ấy hỏi về gốc gác, ông sẽ trả lời thế nào?

Ông nhắm mắt, để ký ức năm Quý Tỵ hiện về, không phải cảnh viên quan giám khảo gạch tên ông trên bảng, mà cảnh khác, một cảnh ông hiếm khi cho phép mình nhớ lại: mẹ ông, bà Vũ Kim Chi, ngồi lặng trong góc nhà tối hôm ông về báo tin, hai tay đan chặt vào nhau trên đầu gối, không khóc, không nói, chỉ nhìn ra khoảng sân trước nhà như đang nhìn vào một khoảng trống không có gì để nhìn. Cha ông, Đào Tá Hán, khi đó đã theo nghiệp hát xướng nhiều năm trong đội nữ nhạc triều đình, không có mặt hôm đó, ông đi diễn xa, và Đào Duy Từ luôn tự hỏi liệu điều đó có phải may mắn hay bất hạnh, vì ông không bao giờ biết cha mình sẽ phản ứng ra sao trước gương mặt lặng câm của vợ mình đêm hôm ấy.

Vài tháng sau, mẹ ông mất. Không ai nói thẳng ra nguyên do, và Đào Duy Từ cũng chưa từng đủ can đảm hỏi thẳng. Ông chỉ biết rằng từ đêm đó, một phần trong ông đã quyết định: nếu có ngày nào đó cơ hội quay lại, ông sẽ không bao giờ giấu diếm con người thật của mình chỉ để đổi lấy nó. Giấu diếm đã không cứu được mẹ ông. Giấu diếm cũng sẽ không cứu được chính ông, nếu phải trả giá bằng việc trở thành một kẻ khác.

Ông còn nhớ, những năm sau đó, ông vẫn thỉnh thoảng nghe người trong làng cũ nhắc tới cha mình bằng giọng vừa nể vừa khinh, nể vì tiếng đàn tiếng phách của ông Đào Tá Hán từng được cả đội nữ nhạc kính trọng, khinh vì cái nghề ấy, dù tài hoa tới đâu, vẫn bị xếp chung với phường xướng ca không được phép chạm vào cửa Khổng sân Trình. Đào Duy Từ lớn lên giữa hai luồng đánh giá ấy, học được cách phân biệt rạch ròi giữa tài năng thật và cái danh phận người đời gán cho nó, một bài học ông không ngờ tới lúc này lại trở thành thứ ông cần dùng đến nhiều nhất.

Nhưng nói thì dễ, làm mới khó. Ba mươi tư năm ông đã học cách giấu mình để tồn tại, đổi tên vùng làm công, giữ mình câm lặng trước những câu hỏi tò mò, tránh mọi ánh mắt có thể soi tới quá khứ. Giờ đây, đứng trước cơ hội thật sự đầu tiên, ông không chắc mình còn nhớ cách nào để không giấu diếm nữa.

Ông trở mình, nhìn ra khe vách lều, nơi một vệt trăng non lọt qua chiếu sáng một góc nền đất. Con Kềnh, được cột ở gốc cây gần đó, khịt mũi trong giấc ngủ, đuôi quật nhẹ vào không khí đuổi muỗi.

"Nếu ông ấy hỏi," Đào Duy Từ tự nói với chính mình, giọng chỉ đủ nghe trong bóng tối, "ta sẽ nói thật."

Câu nói ấy nghe có vẻ đơn giản. Nhưng khi thốt ra thành lời, ông cảm thấy một sức nặng khác hẳn những lần ông chỉ nghĩ trong đầu, như thể lời nói ra rồi thì không còn đường lùi. Ông từng nghe người ta bảo lời nói gió bay, nhưng với riêng ông, có những câu một khi đã thành tiếng thì cứ đọng mãi trong lồng ngực, nặng hơn cả lúc còn nằm im trong đầu.

Ông ngồi dậy, châm một ngọn đèn dầu nhỏ, lấy ra tập giấy cũ nhàu mà ông vẫn giấu dưới đáy chiếc rương gỗ, nơi ông chép lại những câu chữ mình nghĩ ra suốt bao năm qua, phòng khi trí nhớ có ngày phản bội ông. Ông lật tới trang cuối, nơi bài "Ngọa Long Cương vãn" đã được chép đi chép lại không biết bao lần, mỗi lần một chữ khác đi đôi chút, và tự hỏi liệu phiên bản mình vừa đọc cho ông Cả nghe chiều qua đã là phiên bản cuối cùng, hay vẫn còn một chữ nào đó cần sửa trước khi nó thật sự thuộc về ông.

Ông không biết mình đã trằn trọc tới canh mấy thì thiếp đi. Chỉ biết rằng khi tỉnh dậy, trời đã hửng sáng, và có tiếng chân người đang chạy vội về phía lều ông, kèm theo giọng gọi hớt hải của thằng bé sai vặt nhà ông Cả.

[1] chi tiết về cái chết của bà Vũ Kim Chi (mẹ Đào Duy Từ) sau biến cố tước bằng thi 1593 được một số nguồn phổ thông nhắc tới nhưng chưa xác minh được qua chính sử, truyện xử lý như ký ức đau mà bản thân nhân vật cũng không chắc chắn về nguyên nhân thật.