Sáng hôm sau, Đào Duy Từ tới nhà ông Cả đúng như đã hẹn, mặc bộ áo lành lặn nhất mình có, vẫn là áo vải thô, chỉ khác là không vá ở vai. Ông đứng đợi ngoài sân gạch, nhìn dãy nhà ngói ba gian trước mặt, nghe tiếng chim sẻ ríu rít trên giàn thiên lý, lòng dâng lên một cảm giác lạ, không hẳn là hy vọng, vì ông đã học được cách không hy vọng quá sớm, mà giống một sự cảnh giác lặng lẽ, như người sắp bước vào một cuộc thi mà mình không biết luật.

Ông Cả ra đón, không mời vào nhà trên ngay mà dẫn ông ra chái sân bên, nơi có bày sẵn một bộ ấm chén và một chồng sách cũ. Ông ngồi xuống phản gỗ, ra hiệu Đào Duy Từ ngồi đối diện, một cử chỉ khiến Đào Duy Từ hơi bất ngờ, vì lẽ ra một kẻ làm công không có chỗ ngồi ngang hàng chủ.

"Đêm qua ta không ngủ được." Ông Cả rót trà, tay vẫn còn hơi run như tối hôm trước. "Ta nghĩ mãi, một kẻ chăn trâu bình thường không thể nào bật ra được câu chữ như thế. Nên sáng nay ta lục lại mấy quyển sách cũ hồi còn đi học, định thử ngươi một phen."

Ông lật một trang sách, chỉ vào một câu đối dở dang chưa ai đối được trọn, câu mà chính ông Cả, thời trẻ theo học một ông đồ trong vùng, từng loay hoay cả tháng trời không ra. "Ngươi đối thử xem."

Đào Duy Từ nhìn câu đối, im lặng một lúc. Đây chính là khoảnh khắc ông đã tránh né suốt hơn ba mươi năm, khoảnh khắc phải chọn giữa việc giấu mình an toàn hay để lộ con người thật và chấp nhận mọi hậu quả đi kèm. Ông nhớ lại năm xưa, viên quan giám khảo cũng từng nhìn bài thi của ông với một ánh mắt gần giống thế này, vừa dò xét, vừa không thể tin nổi.

Nhưng lần này, có một khác biệt nhỏ mà ông chưa kịp gọi tên: ông Cả không hỏi ông là con nhà ai trước khi đưa ra câu đố. Ông ta hỏi ngay vào chính năng lực.

Đào Duy Từ nhấp một ngụm trà, đặt chén xuống, rồi chậm rãi đọc ra vế đối, không phải thứ ông nghĩ ra ngay lập tức, mà là thứ ông đã từng nghĩ tới từ nhiều năm trước, trong một đêm rảnh rỗi hiếm hoi, chỉ để giải khuây, không ngờ hôm nay lại dùng đến.

Ông Cả sững người, đặt tách trà xuống mạnh tới mức nước sánh ra ngoài. Ông đọc đi đọc lại câu đối trong đầu, đối chiếu từng chữ, từng thanh bằng trắc, rồi bật ra một tiếng cười ngắn, nửa như không tin, nửa như hài lòng.

"Câu ấy," ông nói, giọng hơi run, "ông đồ dạy ta năm xưa từng bảo phải mất một bậc túc nho mới đối nổi. Ngươi chỉ mất..." ông liếc Đào Duy Từ, "...bao lâu?"

"Chỉ một chén trà, thưa ông." Đào Duy Từ đáp, không giấu được một chút gì đó gần giống niềm vui, thứ cảm giác ông đã quên mất hình dạng của nó từ lâu.

Ông Cả không nói gì thêm ngay. Ông đứng dậy, đi đi lại lại trên nền gạch vài vòng, tay chắp sau lưng, dáng điệu của một người đang tính toán điều gì đó lớn hơn những gì ông tưởng mình sẽ phải tính sáng nay. Cuối cùng ông dừng lại, quay sang nhìn thẳng vào Đào Duy Từ.

"Ta có quen biết với quan Khám lý Trần Đức Hòa," ông nói chậm, từng chữ như đang cân nhắc trọng lượng của chính chúng. "Ông ấy vẫn thường tìm người có tài giúp việc lớn cho chúa. Ta muốn đưa ngươi tới gặp ông ấy."

Đào Duy Từ ngồi im, tay siết nhẹ lấy vạt áo dưới gầm bàn, cử chỉ nhỏ duy nhất để lộ rằng câu nói vừa rồi đã chạm tới điều gì đó ông đã chôn sâu suốt ba mươi tư năm, sâu tới mức chính ông cũng ngờ vực liệu nó còn sống hay đã chết hẳn từ lâu.

"Ông Cả," ông hỏi, giọng cố giữ bình thản, "vì sao ông lại muốn giúp một kẻ làm công như con?"

Ông Cả ngồi xuống lại, xoay chén trà trong tay một lúc trước khi trả lời. "Ta buôn thóc ba mươi năm," ông nói, "học được một điều: của quý mà để mốc trong kho vì không ai biết nó ở đó, thì cũng phí hoài như của giả. Ta không phải người có mắt nhìn xa như quan Khám lý, nhưng ta có mắt đủ để biết cái gì là của quý khi nó tình cờ rơi vào tay mình."

Ông ngừng lại, rồi nói thêm, giọng nhỏ hơn: "Với lại, đất Thuận Quảng này đang cần người tài hơn cần thóc gạo. Ngươi có nghe chuyện chúa Trịnh ngoài kia năm nào cũng dòm ngó vào trong này không?"

Đào Duy Từ gật đầu chậm. Chuyện Đàng Ngoài với Đàng Trong ngày một căng thẳng, ông có nghe loáng thoáng qua những buổi chợ phiên, qua lời bàn tán của đám tá điền mỗi khi có người lính nào đi ngang. Nhưng ông chưa từng nghĩ mình sẽ có ngày đứng ở vị trí cần phải quan tâm tới chuyện đó nhiều hơn một người dân thường.

"Ta sẽ cho người báo tin cho quan Khám lý sáng mai," ông Cả nói, đứng dậy, coi như đã quyết. "Ngươi cứ về nghỉ ngơi, đừng ra đồng nữa mấy hôm này."

Đào Duy Từ cúi đầu tạ ơn, nhưng trong lòng, một tiếng nói nhỏ vẫn chưa chịu yên, tiếng nói đã theo ông suốt ba mươi tư năm, luôn nhắc ông rằng hy vọng càng lớn thì khi vỡ càng đau.

[1] Trần Đức Hòa, Khám lý trấn Quy Nhơn thời chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên, là người thật đã tiến cử Đào Duy Từ lên chúa Nguyễn năm 1627 sau khi nghe được tài năng của ông.