Đào Duy Từ quay phắt lại, tay theo phản xạ nắm chặt cây roi trâu. Trên bờ ruộng, cách ông chừng mười bước, ông Cả đứng đó, tay còn cầm chiếc điếu bát chưa kịp châm lửa, mặt lộ vẻ vừa giật mình vừa ngơ ngác, giống hệt người vừa bị bắt gặp đang làm chuyện không phải của mình hơn là người vừa bắt gặp kẻ khác.

"Ông Cả." Đào Duy Từ hạ roi xuống, cúi đầu theo đúng lệ chủ tớ. "Con không nghe thấy người tới."

Ông Cả không đáp ngay. Ông là người ngoài năm mươi, béo tốt, da mặt hồng hào vì quanh năm không phải dầm mưa dãi nắng như tá điền, tay áo the vẫn còn phẳng phiu dù trời đã về chiều. Ông vừa đi thăm đám ruộng phía đông, định vòng qua đây gọi Đào Duy Từ về sớm vì trời sắp tối, thì nghe thấy tiếng ngâm nga vọng lại từ xa. Ban đầu ông tưởng có khách lạ nào ghé qua đồng, bước chậm lại để nghe cho rõ. Càng nghe càng thấy lạ, không phải lời ru con nít, cũng chẳng phải câu hò cấy quen thuộc của vùng này.

"Câu vừa rồi," ông Cả hỏi, giọng vẫn còn hơi ngờ vực chính tai mình, "ngươi đọc ở đâu ra?"

Đào Duy Từ khựng lại một nhịp. Câu hỏi này ông đã tưởng tượng ra hàng trăm lần trong đầu suốt bao năm, và mỗi lần tưởng tượng, ông đều có sẵn một câu trả lời an toàn: đó là lời một ông đồ nào đó dạy qua, hoặc chỉ là câu vu vơ không đầu không cuối. Nhưng đứng trước ánh mắt dò xét thật sự của ông Cả lúc này, những câu trả lời sẵn có bỗng trở nên trống rỗng.

"Con tự nghĩ ra, thưa ông." Ông đáp, giọng bình thản hơn ông tưởng.

Ông Cả nhíu mày, đặt tay lên cằm, thói quen ông vẫn làm mỗi khi tính sổ thóc cuối vụ, lúc cần cân nhắc một con số không khớp với những gì ông tưởng đã biết chắc. "Tự nghĩ ra? Một kẻ chăn trâu?"

"Chăn trâu không cấm người ta nghĩ, thưa ông." Đào Duy Từ ngẩng lên, ánh mắt không hề né tránh. "Chỉ là ít ai hỏi xem một kẻ chăn trâu đang nghĩ gì."

Câu trả lời có phần xấc, nhưng ông Cả không giận. Ông bước lại gần hơn, đặt điếu bát xuống một tảng đá bên bờ ruộng, rồi đứng khoanh tay, im lặng một lúc lâu nhìn Đào Duy Từ từ đầu tới chân, như thể đang cố tìm ra chỗ nào trên con người khắc khổ, áo vá vai này có thể chứa nổi những câu chữ vừa rồi.

"Đọc lại ta nghe." Cuối cùng ông nói. "Từ đầu."

Đào Duy Từ nhìn ông Cả một thoáng, dò xét xem đây có phải một cái bẫy để chê cười ông không. Nhưng trong mắt ông Cả không có vẻ giễu cợt nào, chỉ có sự tò mò thành thật của một người vừa chạm phải điều gì đó vượt quá những gì mình quen thuộc. Đào Duy Từ hắng giọng, đứng thẳng người lại, không còn dáng vẻ khom lưng của kẻ chăn trâu, và bắt đầu đọc lại từ câu đầu tiên, chậm rãi, rõ ràng, như thể đang đứng trước một hội đồng giám khảo tưởng tượng ông đã dựng lên trong đầu suốt ba mươi tư năm chờ đợi.

Gió chiều lúc này đã lặng hẳn. Chỉ còn tiếng giọng ông vang lên giữa cánh đồng vắng, và tiếng con trâu Kềnh thỉnh thoảng khịt mũi như đang giữ nhịp. Đàn cò trên rặng tre phía xa, bị tiếng ngâm làm giật mình, vỗ cánh bay loạn một vòng rồi mới chịu đậu lại, để lại vài chiếc lông trắng rơi lả tả xuống mặt ruộng còn đọng nước chiều.

Khi ông đọc xong, ông Cả không nói gì trong một lúc lâu đến mức Đào Duy Từ bắt đầu nghĩ mình đã phạm sai lầm khi để lộ quá nhiều. Nhưng rồi ông Cả chậm rãi ngồi xuống tảng đá, tay run run cầm lại điếu bát, không phải để hút mà chỉ để có việc gì đó làm với đôi tay đang bối rối của mình.

"Ba mươi năm ta sống ở đất Hoài Nhân này," ông Cả nói, giọng nhỏ hẳn, "chưa từng nghe ai, kể cả mấy ông đồ dạy chữ trong làng, đọc được câu như thế." Ông ngẩng lên nhìn Đào Duy Từ, lần này ánh mắt đã khác hẳn lúc mới tới. "Ngươi là ai, thật sự?"

Đào Duy Từ im lặng. Câu hỏi ấy, ông đã né tránh suốt hơn ba mươi năm bằng đủ mọi cách, đổi chỗ làm, đổi vùng, giữ mình lặng lẽ tới mức gần như vô hình. Nhưng lần này, đứng giữa cánh đồng đang chìm dần vào bóng tối, nhìn vào đôi mắt đang thật sự muốn biết câu trả lời của một người vừa tình cờ nghe được thứ không nên nghe, ông nhận ra mình đã mệt mỏi với việc né tránh.

"Đó," ông nói chậm, "là một câu chuyện dài, thưa ông. Và không phải câu chuyện nào kể ra cũng có kết tốt đẹp."

Ông Cả đứng dậy, phủi tay áo, ánh mắt vẫn không rời khỏi ông. "Vậy thì," ông nói, "mai ngươi khỏi ra đồng. Tới nhà ta. Ta muốn nghe hết câu chuyện dài đó."

Nói xong, ông quay lưng bước đi, dáng đi nhanh hơn hẳn lúc mới tới, như một người vừa tìm ra thứ mình cần làm ngay lập tức thay vì để chậm lại một hôm. Đào Duy Từ đứng nhìn theo bóng ông khuất dần vào màn đêm đang buông xuống, tay vẫn còn nắm chặt cây roi trâu, lòng ngổn ngang giữa hy vọng và nỗi sợ quen thuộc rằng hy vọng, một khi đã nhen lên, luôn khó dập tắt hơn là chưa từng có nó.

[1] Đào Duy Từ (1572–1634) tương truyền sống bằng nghề chăn trâu thuê nhiều năm tại vùng Hoài Nhân (nay Hoài Nhơn, Bình Định) trước khi được phát hiện tài năng qua bài phú tự sáng tác.