Công trường đắp lũy trải dài theo địa thế hiểm yếu nhất vùng, nơi núi non và sông ngòi tạo thành một tuyến phòng thủ tự nhiên mà Đào Duy Từ chỉ cần bồi đắp thêm để biến thành một chướng ngại thực sự khó vượt qua. Hàng ngàn dân phu chia thành nhiều đội, mỗi đội phụ trách một đoạn cụ thể, làm việc theo đúng bản vẽ chi tiết ông đã dành nhiều năm nghiên cứu và hoàn thiện.

Khác với cách đắp lũy thông thường chỉ đơn giản là chất đất thành gò cao, Đào Duy Từ thiết kế một hệ thống phức tạp hơn nhiều, lũy chính cao và dày, phía trước có hào sâu ngập nước dẫn từ sông vào, xen kẽ là các vọng gác nhô cao cho phép quan sát bao quát mà không có điểm mù, và đặc biệt là những đoạn lũy phụ chạy chéo góc, tạo thành các túi tử địa nếu quân địch cố tình xông qua lũy chính mà không phá được toàn tuyến.

"Tại sao không đắp thẳng một đường cho nhanh?" Một viên đội trưởng dân phu hỏi, không giấu được thắc mắc khi thấy bản vẽ có nhiều đoạn ngoằn ngoèo phức tạp hơn cần thiết.

"Đường thẳng dễ đắp, nhưng cũng dễ bị chọc thủng một điểm là vỡ toàn tuyến." Đào Duy Từ giải thích, tay chỉ vào từng đoạn trên bản vẽ. "Đường ngoằn ngoèo khiến quân địch, dù có phá được một đoạn, vẫn bị mắc kẹt trong các túi tử địa xung quanh, không thể tràn thẳng vào bên trong. Chậm hơn khi đắp, nhưng an toàn hơn nhiều khi cần dùng tới."

Viên đội trưởng gật gù, dù chưa hẳn đã hiểu hết, nhưng đủ tin tưởng để truyền đạt lại chỉ dẫn cho đám dân phu dưới quyền mình một cách chính xác. Công việc đắp lũy đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa hàng chục đội khác nhau, đội đào đất, đội vận chuyển bằng xe cút kít và quang gánh, đội nện chặt từng lớp đất theo đúng kỹ thuật để tránh sụt lún về sau, đội đào hào dẫn nước từ sông vào theo đúng độ dốc đã tính toán kỹ lưỡng.

Mỗi buổi sáng, trước khi công việc bắt đầu, Đào Duy Từ thường dành ra một khoảng thời gian ngắn đi dọc toàn tuyến, kiểm tra tiến độ từng đoạn, đôi khi dừng lại trò chuyện với những người dân phu lớn tuổi, hỏi han về sức khỏe, về gia đình họ ở quê, tạo dựng một mối quan hệ gần gũi hiếm thấy giữa một vị quan lớn với đám đông lao động chân tay. Nhiều người trong số họ, ban đầu chỉ tới vì lệnh triều đình bắt buộc, dần dà làm việc với tinh thần tự nguyện hơn hẳn, vì cảm nhận được sự tôn trọng thật sự từ người đứng đầu công trình.

Nguyễn Hữu Tiến, giờ đã quen thuộc với vai trò cận vệ kiêm người phụ tá không chính thức, thường xuyên theo Đào Duy Từ đi kiểm tra từng đoạn công trường, dần học được cách nhìn địa hình qua con mắt của một nhà chiến lược thay vì chỉ qua con mắt của một người lính đơn thuần. Anh bắt đầu nhận ra những chi tiết nhỏ mà trước đây mình chưa từng để ý, cách một khúc quanh có thể trở thành điểm chết người, cách một gò đất tưởng chừng vô hại lại có thể là vị trí phục kích lý tưởng.

"Quan nhìn địa hình khác hẳn người thường." Tiến nhận xét một lần, khi cả hai đứng trên một đoạn lũy đang thi công dở, nhìn xuống cảnh dân phu làm việc tấp nập bên dưới.

"Vì ta từng phải sống nhờ vào việc hiểu rõ đất đai suốt ba mươi tư năm." Đào Duy Từ đáp, giọng trầm ngâm. "Người chăn trâu phải biết chỗ nào đất tốt, chỗ nào đất xấu, chỗ nào nước đọng, chỗ nào khô ráo, nếu không, trâu bò sẽ chết đói hoặc bị bệnh. Kiến thức ấy, hóa ra, cũng dùng được cho việc lớn hơn nhiều so với những gì ta từng tưởng tượng khi còn là một kẻ vô danh giữa đồng."

Tiến im lặng gật đầu, thầm nghĩ về chính hành trình của bản thân mình, bảy năm lang bạt học lỏm võ nghệ khắp nơi, tưởng chừng chỉ là những mảnh ghép rời rạc không mục đích, giờ đây cũng đang dần được ghép lại thành một điều gì đó có ý nghĩa hơn, dưới sự dẫn dắt của người đàn ông đứng cạnh anh lúc này.

Buổi chiều hôm đó, khi ánh nắng bắt đầu dịu xuống, cả hai đứng nhìn đoạn lũy vừa hoàn thành một phần ba chặng đường dự kiến, đất mới đắp còn sẫm màu ẩm ướt, chưa kịp khô cứng lại dưới nắng. Xa xa, tiếng trẻ con nô đùa từ một ngôi làng gần đó vọng lại, hòa lẫn với tiếng cuốc xẻng đều đặn của công trường, tạo thành một âm thanh lạ lùng vừa yên bình vừa căng thẳng, cuộc sống thường nhật vẫn tiếp diễn ngay cạnh một công trình được dựng lên để chuẩn bị cho chiến tranh, như thể hai mặt của cuộc sống, hòa bình mong manh và hiểm nguy tiềm ẩn, luôn tồn tại song song, không tách rời nhau được, dù người ta thường chỉ muốn nhìn thấy một mặt và cố quên đi mặt còn lại cho tới khi buộc phải đối diện với nó, không còn cách nào khác để né tránh thêm nữa.

[1] thiết kế cụ thể của Lũy Trường Dục (hào nước, vọng gác, các đoạn lũy phụ) trong chương này là hư cấu mô phỏng theo nguyên lý phòng thủ thời kỳ đó, không có bản vẽ gốc nào còn lưu lại tới ngày nay.