Đêm trước ngày giao tranh chính thức, Nguyễn Hữu Dật cho gọi vài người lính có gốc gác buôn bán, quen việc len lỏi qua lại giữa hai vùng trước khi chiến sự nổ ra, giao cho họ một nhiệm vụ đặc biệt: giả làm dân buôn lương thực, tìm cách tiếp cận gần doanh trại quân Trịnh để gieo rắc tin đồn.

"Tin đồn phải hợp lý, không được lộ liễu." Nguyễn Hữu Dật dặn dò kỹ lưỡng trước khi họ lên đường. "Chỉ cần nói rằng nghe phong thanh trong quân có người bất mãn vì bị điều tới vùng đất lạ, khí hậu khắc nghiệt, lương thảo chậm trễ. Quân Trịnh phần lớn là lính mộ từ nhiều vùng, chưa hẳn đã một lòng trung thành tuyệt đối như quân bản bộ. Chỉ cần gieo một hạt nghi ngờ nhỏ, để các tướng lĩnh của họ phải tốn công dò xét nội bộ, thay vì toàn tâm toàn ý cho việc tiến binh."

Kế sách ấy được thực hiện âm thầm trong hai ngày, qua nhiều kênh khác nhau, một người bán cá dạo gần bờ sông, một gã lái buôn muối tình cờ ghé qua trạm gác, một bà lão bán trầu cau len lỏi vào gần khu vực hậu cần của quân Trịnh. Mỗi người chỉ nói một vài câu ngắn gọn, tưởng như vô tình, nhưng ghép lại theo đúng chủ đích đã định sẵn.

Bà lão bán trầu cau, một trong những người được tin cậy giao nhiệm vụ, ngồi xuống cạnh vài người lính trẻ đang canh gác gần khu bếp, mời họ nhai trầu như một cử chỉ thân thiện thông thường. "Các cậu từ đâu tới vậy? Nghe giọng không phải người vùng này."

"Chúng tôi từ Sơn Nam, bị điều động vào đây cả tháng nay rồi." Một người lính trẻ đáp, giọng có chút mệt mỏi không giấu được.

"Khổ thân," bà lão chép miệng, giọng đầy vẻ thương cảm, "nghe đâu lương thảo tiếp tế dạo này cũng chậm trễ lắm phải không? Tôi nghe mấy người buôn kể lại, bảo là mấy toán lính người Thanh Hóa được ưu ái hơn hẳn, phần các cậu thì cứ phải chờ dài cổ."

Người lính trẻ khựng lại, nhìn bạn bên cạnh, một tia nghi hoặc thoáng qua trong ánh mắt cả hai, đúng loại hạt giống nghi ngờ mà Nguyễn Hữu Dật đã tính toán trước, gieo vào đúng chỗ dễ nảy mầm nhất giữa những người lính xa quê, đã sẵn mang tâm lý so bì thiệt hơn.

Hiệu quả của kế sách này khó đo lường chính xác, nhưng vài ngày sau, có tin từ phía trinh sát báo về rằng trong doanh trại quân Trịnh xuất hiện những cuộc cãi vã nhỏ giữa các toán lính từ những vùng khác nhau, một vài viên chỉ huy phải mất công dàn xếp nội bộ thay vì tập trung hoàn toàn vào kế hoạch tiến công.

Đào Duy Từ, khi nghe báo cáo này, không giấu được sự nể phục dành cho vị tướng trẻ. "Tướng quân dùng binh không chỉ bằng gươm giáo." Ông nói với Nguyễn Hữu Dật trong một lần bàn bạc riêng. "Đây mới đúng là thứ binh pháp thật sự, biết đánh vào chỗ yếu vô hình, không chỉ chỗ yếu hữu hình."

"Ông Nội tán quá khen." Nguyễn Hữu Dật đáp, khiêm tốn nhưng không giấu được chút tự hào. "Tôi chỉ học theo một nguyên tắc đơn giản: quân địch không phải một khối thống nhất tuyệt đối như người ta vẫn hình dung từ xa. Bất kỳ đội quân nào, dù đông tới đâu, cũng được ghép lại từ những con người riêng lẻ, mỗi người mang theo nỗi sợ, sự bất mãn, hoặc lòng trung thành riêng của mình. Tìm ra chỗ nứt trong khối ấy, đôi khi hiệu quả hơn nhiều so với việc đối đầu trực diện."

Hai người nhìn nhau, một sự đồng điệu ngầm hình thành giữa hai lối tư duy khác nhau nhưng cùng chung một điểm: không tin vào sức mạnh thuần túy, mà tin vào việc hiểu rõ bản chất con người đằng sau mọi cuộc chiến.

"Ông Nội tán còn có kế sách nào khác cho trận đánh sắp tới không?" Nguyễn Hữu Dật hỏi, giọng đã bớt phần khách sáo, gần như đang trò chuyện với một người đồng liêu thật sự thay vì một vị quan mới quen.

"Có một điều tôi vẫn còn băn khoăn." Đào Duy Từ đáp, giọng trầm ngâm. "Quân ta phần lớn là tân binh mới mộ, chưa từng trải qua thực chiến. Dù trận địa có lợi tới đâu, nếu lòng quân không vững, một đợt tấn công mạnh bất ngờ cũng có thể khiến cả đội hình tan vỡ."

"Đó cũng là điều tôi lo lắng." Nguyễn Hữu Dật gật đầu. "Nhưng tôi tin, nếu để họ thấy chính những người chỉ huy không hề giấu diếm nỗi sợ của mình, mà vẫn đứng vững, có lẽ họ sẽ học được cách làm tương tự. Sợ hãi không phải điều đáng xấu hổ. Chạy trốn mới là điều đáng xấu hổ."

Đào Duy Từ gật đầu tán thành, thầm nghĩ đây chính là một trong những phẩm chất hiếm có ở một vị tướng trẻ tuổi, không cố tỏ ra bất khả chiến bại trước quân sĩ, mà thành thật về giới hạn của bản thân, rồi biến chính sự thành thật đó thành nguồn sức mạnh chung cho cả đội quân. Đêm đó, cả hai chia tay nhau với một sự tin tưởng ngầm mới hình thành, không ai nói ra thành lời, nhưng cả hai đều hiểu rằng ngày mai, khi trận đánh thật sự nổ ra, họ sẽ cần dựa vào nhau nhiều hơn bất kỳ ai khác trong doanh trại.

[1] năm 1627, Nguyễn Hữu Dật thật sự dùng kế phao tin gây nghi kỵ nội bộ khiến quân Trịnh phải rút lui, chi tiết cụ thể cách thức thực hiện trong chương này là hư cấu, dựa trên khung sự kiện đã ghi nhận.