Chưa đầy hai tháng sau khi đoàn sứ giả Trần Văn Khuông rời khỏi Thuận Hóa, một kỵ binh phi ngựa như bay tới cổng phủ chúa, mồ hôi ướt đẫm cả người lẫn ngựa, giọng đứt quãng vì thở gấp: "Bẩm chúa thượng, quân Trịnh đã tiến vào đất Bố Chính, số lượng ước chừng hàng vạn, đang tiến về phía sông Gianh!"

Cả phủ chúa náo động trong chốc lát rồi nhanh chóng chuyển sang trạng thái khẩn cấp có tổ chức, đúng như cách một bộ máy đã chuẩn bị tinh thần từ lâu vận hành khi thời khắc thật sự tới. Lính gác chạy rầm rập khắp các dãy hành lang, tiếng chiêng báo động vang lên từng hồi dồn dập từ vọng gác, người hầu tất tưởi khiêng vác đồ đạc, chuẩn bị lương thực. Chúa Sãi lập tức cho triệu tập toàn bộ quan văn võ vào sảnh lớn, không còn giữ nhịp điệu thong thả như những buổi thiết triều thường lệ.

Trong đám quan võ đứng vào hàng, Đào Duy Từ để ý thấy một gương mặt trẻ tuổi, dáng người rắn rỏi, ánh mắt sắc bén khác hẳn vẻ nghiêm trang cứng nhắc của phần lớn các vị tướng già, đó là Nguyễn Hữu Dật, một viên tướng trẻ mới được cất nhắc gần đây nhưng đã có tiếng là người mưu lược, gan dạ. Hai người chưa từng có dịp trò chuyện riêng, nhưng ánh mắt trao đổi ngắn ngủi giữa họ lúc này đã đủ để nhận ra cả hai đều đang tính toán cùng một bài toán trong đầu.

Đào Duy Từ đứng trong hàng quan văn, tim đập nhanh nhưng đầu óc lại tỉnh táo lạ thường, cảm giác quen thuộc mà ông từng trải qua mỗi lần đối diện một vấn đề lớn cần giải quyết, từ ngày còn ngồi một mình giữa đồng nghĩ cách viết cho trọn một bài phú.

"Vậy là chúng đã không kiên nhẫn chờ câu trả lời lịch sự hơn." Chúa Sãi nói, giọng lạnh nhưng không hề hoảng loạn, ánh mắt lướt qua hàng quan đang đứng im phăng phắc. "Có lẽ chiếc mâm đồng của các ngươi đã được đọc ra rồi."

Một vài vị quan đưa mắt nhìn nhau, hiểu ý ám chỉ nhưng không ai dám lên tiếng bàn thêm về chuyện đã qua giữa lúc cấp bách này. Đào Duy Từ bước lên một bước, cúi đầu.

"Bẩm chúa thượng, dù là vì cớ gì, quân Trịnh tiến đánh lần này ắt đã có sự chuẩn bị từ trước, không phải phản ứng bột phát sau một lá thư giấu kín. Việc cấp bách bây giờ không phải tìm hiểu nguyên do, mà là bố trí binh lực sao cho hợp lý nhất với những gì chúng ta đang có trong tay."

"Ngươi có kế sách gì?" Chúa Sãi hỏi thẳng, không còn thời gian cho những màn thăm dò như buổi diện kiến đầu tiên.

Đào Duy Từ bước tới gần tấm bản đồ vùng Thuận Quảng được trải sẵn trên một chiếc bàn dài giữa sảnh, tay chỉ vào một điểm cụ thể. "Cửa Nhật Lệ là nơi sông đổ ra biển, địa thế hẹp, hai bên có gò cao tự nhiên. Nếu bố trí quân mai phục đúng chỗ, tận dụng địa hình thay vì dàn quân đối đầu trực diện trên đồng bằng trống trải, ta có thể bù đắp phần nào sự chênh lệch quân số."

"Lũy đâu mà dựa vào?" Một vị tướng già hỏi, giọng có phần hoài nghi. "Ngươi vẫn chưa kịp đắp lũy nào cả."

"Bẩm tướng quân, đúng vậy, lũy đất chưa có." Đào Duy Từ thừa nhận thẳng thắn, không né tránh. "Nhưng địa hình tự nhiên vẫn còn đó, và thời gian không cho phép chúng ta chờ tới khi có lũy mới hành động. Ta phải dùng những gì đang có, không phải những gì ta ước có."

Chúa Sãi im lặng một lúc, nhìn tấm bản đồ, rồi nhìn Đào Duy Từ, ánh mắt như đang cân nhắc mức độ tin tưởng có thể đặt vào một kế hoạch được vạch ra trong tình thế gấp gáp bởi một người mới nhậm chức chưa đầy nửa năm.

"Được. Ngươi cùng tướng quân Nguyễn Hữu Dật lo liệu việc bố trí trận địa ở Nhật Lệ. Ta tin vào con mắt nhìn người của Trần Đức Hòa, và giờ là lúc kiểm chứng nó."

Nguyễn Hữu Dật bước lên một bước, chắp tay hành lễ. "Bẩm chúa thượng, con còn một kế nhỏ khác, có thể dùng song song với việc bố trí trận địa của ông Nội tán, không cần binh lực, chỉ cần vài người khéo ăn nói len vào doanh trại địch, gieo rắc tin đồn về nội bộ bất hòa. Quân Trịnh phần lớn là lính mộ từ nhiều vùng khác nhau, lòng quân chưa hẳn đã vững."

Chúa Sãi gật đầu, ra hiệu cho cả hai lui xuống bàn bạc chi tiết. Đào Duy Từ liếc nhìn Nguyễn Hữu Dật một lần nữa, thầm nghĩ đây có lẽ là người ông sẽ còn phải làm việc cùng rất nhiều lần nữa trong những năm tháng sắp tới, nếu cả hai còn sống sót qua trận chiến đầu tiên này. Bên ngoài sảnh, tiếng trống thúc quân đã bắt đầu vang lên dồn dập, báo hiệu guồng máy chiến tranh của cả một vùng đất vừa chính thức được khởi động, không còn đường lùi. Đào Duy Từ hít một hơi thật sâu, cuốn tấm bản đồ lại, rồi bước theo Nguyễn Hữu Dật ra khỏi sảnh lớn, bước chân dứt khoát hơn hẳn dáng đi rụt rè của một kẻ chăn trâu năm nào.

[1] năm 1627, chúa Trịnh Tráng phát động cuộc Nam chinh lần thứ nhất, quân tiến vào vùng Bố Chính rồi tới cửa sông Nhật Lệ, mở đầu chuỗi bảy lần đại chiến Trịnh-Nguyễn kéo dài tới năm 1672.