Đêm trước ngày sứ giả Trần Văn Khuông lên đường trở về Đàng Ngoài, Đào Duy Từ ngồi một mình trong phòng, trải một tờ giấy trắng trước mặt, cây bút lông đặt bên cạnh nghiên mực còn chưa mài.

Ông đã nghĩ tới câu chữ này suốt mấy ngày qua, cân nhắc từng chữ một, vì đây là thông điệp chỉ có một cơ hội gửi đi, không thể sửa lại nếu chọn sai lời. Quá lộ liễu, nó sẽ thành một lời khiêu khích công khai, đẩy nhanh chiến sự trước khi Lũy Trường Dục kịp hoàn thành. Quá mơ hồ, nó sẽ chìm nghỉm giữa hàng trăm chi tiết khác của một buổi ngoại giao, không ai buồn để tâm.

Ông nhớ lại những đêm chăn trâu giữa đồng Hoài Nhân, khi chưa có ai nghe ông ngâm phú ngoài con trâu Kềnh, lúc đó câu chữ chỉ để giải khuây, không mang trọng lượng gì ngoài chính nó. Giờ đây, mỗi chữ ông sắp viết ra sẽ mang sức nặng của cả một quốc gia, có thể châm ngòi chiến sự sớm hơn nếu chọn sai, hoặc mua thêm vài năm bình yên nếu chọn đúng. Ông tự nhủ không được để áp lực ấy làm tay mình run, đúng như cách ông đã học được suốt ba mươi tư năm chờ đợi: việc lớn cũng chỉ là việc, cứ làm cho tới nơi tới chốn, đừng để nỗi sợ chen vào giữa chừng.

Cuối cùng, ông mài mực, nhúng bút, viết một mạch không ngừng nghỉ bốn câu chữ Hán, mượn hình ảnh núi sông để nói thay lời từ chối mà không cần nhắc thẳng tên ai, người đọc hiểu ý sẽ hiểu ngay, người không để tâm sẽ chỉ thấy đó là vài câu thơ vịnh cảnh tầm thường. Ông đọc lại từng chữ một lần nữa dưới ánh đèn dầu, so sánh từng thanh bằng trắc, chỉnh sửa một chữ duy nhất ở câu thứ ba cho hài hòa vần điệu hơn, rồi mới thật sự yên tâm với bản cuối cùng.

Ông đọc lại một lượt, gật đầu hài lòng, rồi gấp tờ giấy làm tư, gói trong một lớp lụa mỏng để chống ẩm, mang tới xưởng đúc giao cho Cả Tín ráp vào đáy trong của chiếc mâm ngay trong đêm, trước khi mối hàn cuối cùng được đóng kín vĩnh viễn.

Sáng hôm sau, buổi tiễn sứ diễn ra trong không khí trang trọng thường lệ. Chiếc mâm đồng mới, sáng bóng không kém bản gốc, được bày ra cùng các lễ vật đáp lại khác, gấm vóc, sản vật địa phương, tất cả đều đầy đủ, không thiếu một khoản nào theo đúng lễ nghi.

Trần Văn Khuông cầm chiếc mâm lên ngắm nghía, gật gù khen ngợi tay nghề thợ đúc Đàng Trong không hề thua kém, rồi trao cho một gia nhân cất vào rương đồ. Đào Duy Từ đứng quan sát từ xa, tim đập nhanh hơn bình thường dù bề ngoài vẫn giữ được vẻ điềm tĩnh tuyệt đối.

Có một khoảnh khắc ngắn ngủi khiến tim ông suýt ngừng đập: gia nhân khi xếp mâm vào rương, vô tình cân thử trọng lượng bằng tay, khẽ nhíu mày như cảm thấy có gì đó hơi nặng hơn bình thường so với một chiếc mâm thông thường cùng kích cỡ. Ông ta ngẩng lên định nói gì đó với Trần Văn Khuông, nhưng đúng lúc ấy, đoàn tùy tùng phía sau giục giã lên đường vì trời đã trưa, khiến gia nhân đành thôi, cất vội mâm vào rương mà không kịp kiểm tra kỹ hơn.

Đào Duy Từ thở phào nhẹ nhõm, dù không để lộ ra ngoài mặt. Đoàn sứ giả lên đường ngay sau đó, khuất dần sau cổng phủ chúa, mang theo chiếc mâm cùng bí mật giấu bên trong mà có lẽ sẽ không ai phát hiện ra cho tới khi nó về tới tận tay chúa Trịnh Tráng ở Đàng Ngoài, nếu quả thật có ai đó đủ tinh tế để tìm ra.

Trần Đức Hòa, đứng cạnh ông lúc tiễn đoàn, khẽ hỏi nhỏ: "Xong chưa?"

"Xong rồi, thưa quan." Đào Duy Từ đáp, giọng nhẹ nhõm hiếm khi để lộ. "Giờ chỉ còn chờ xem, họ có đủ tinh tế để nhận ra hay không."

Trần Đức Hòa nhìn theo đoàn sứ giả đang khuất dần cuối con đường, khẽ lắc đầu cười. "Ngươi đúng là một kẻ liều lĩnh, Đào Duy Từ. Nếu họ tìm ra ngay tại chỗ, ngay trước mặt toàn thể triều thần, thì hậu quả sẽ không nhỏ."

"Bẩm quan, con đã tính tới khả năng đó." Đào Duy Từ đáp. "Nhưng con tin một điều: người ta thường không đủ tinh tế để nghi ngờ một món quà được trao tặng công khai, đàng hoàng, đúng lễ nghi tới từng chi tiết. Sự nghi ngờ chỉ nảy sinh khi có điều gì đó bất thường lộ liễu, mà con đã cố gắng để không có gì bất thường lộ liễu cả."

Hai người đứng lặng nhìn theo bóng đoàn ngựa nhỏ dần trên con đường dẫn ra khỏi thành, cho tới khi khuất hẳn sau một khúc quanh, mang theo không chỉ lễ vật đáp lễ mà còn cả câu trả lời thầm lặng của cả một vùng đất chưa từng khuất phục, dù chưa ai ở Đàng Ngoài kịp nhận ra điều đó ngay lúc này. Đào Duy Từ đứng lại thêm một lúc sau khi Trần Đức Hòa đã quay vào, một mình nhìn về phía chân trời nơi đoàn ngựa vừa khuất, lòng vừa nhẹ nhõm vừa thấp thỏm chờ đợi một tương lai mà chính ông cũng không thể đoán trước.

[1] chi tiết cụ thể nội dung bài thơ giấu trong mâm đồng chưa xác minh được qua nguồn chính sử gốc, giai thoại phổ biến chỉ ghi nhận việc giấu một thông điệp từ chối, không có văn bản gốc được xác nhận.