Nửa tháng sau cuộc gặp cuối cùng với Thầy Bút, một biến cố khác choán hết tâm trí Đào Duy Từ, đẩy mọi lo lắng về Vô Danh Tông tạm thời lùi xuống hàng thứ yếu.

Chúa Trịnh Tráng ở Đàng Ngoài cử sứ giả Trần Văn Khuông mang lễ vật vào Đàng Trong, danh nghĩa là tạ ơn chúa Sãi đã cho phép buôn bán qua lại, nhưng ai cũng hiểu ý đồ thật đằng sau: dò xét tình hình, đồng thời gửi một thông điệp ngầm về việc quy phục.

Buổi thiết triều tiếp sứ diễn ra trong sảnh lớn, cờ xí bày biện trang trọng hơn ngày thường, quan văn võ đứng hai hàng nghiêm chỉnh. Đào Duy Từ đứng ở hàng quan văn, dù mới nhậm chức chưa đầy nửa năm nhưng đã được xếp vào hàng gần chúa nhờ chức Nội tán, quan sát kỹ lễ vật được bày ra trước bệ rồng, gấm vóc xếp thành từng chồng, trà quý đóng hộp sơn son, và đặc biệt một chiếc mâm đồng chạm trổ tinh xảo, được sứ giả nhấn mạnh là vật phẩm quý giá nhất trong đoàn cống nạp lần này. Ánh đồng sáng bóng phản chiếu ánh nến, hoa văn rồng phượng chạm nổi tinh xảo tới mức nhiều vị quan đứng gần không giấu được ánh mắt trầm trồ.

Sứ giả Trần Văn Khuông đứng thẳng người, dáng vẻ tự tin thái quá của kẻ mang danh nghĩa "thượng quốc" tới thăm một vùng đất vẫn được Đàng Ngoài coi là phên giậu chưa dứt hẳn thần phục. Cách ông ta cúi chào, cách ông ta nói, đều mang một sắc thái bề trên tinh tế nhưng không thể nhầm lẫn, khiến bầu không khí trong sảnh dù vẫn giữ lễ nghi ngoại giao nhưng căng như dây đàn sắp đứt.

"Chúa tôi gửi lời hỏi thăm sức khỏe chúa thượng," Trần Văn Khuông nói, giọng lễ độ nhưng ẩn chứa một sự bề trên không giấu diếm, "và mong chúa thượng sớm về chầu để cùng bàn việc lớn của quốc gia."

Câu nói ấy, dù được bọc trong lớp vỏ ngoại giao mềm mỏng, thực chất là lời mời quy phục trá hình. Chúa Sãi giữ vẻ mặt điềm tĩnh, đáp lại bằng vài câu khách sáo, không hứa hẹn cũng không từ chối thẳng thừng, một sự khéo léo cần thiết khi chưa đủ lực đối đầu trực diện.

Sau buổi thiết triều, chúa Sãi cho triệu tập vài vị quan thân tín, trong đó có Đào Duy Từ, để bàn cách đáp lễ sao cho vừa giữ được thể diện, vừa không khiêu khích Đàng Ngoài quá sớm khi Lũy Trường Dục còn chưa kịp đắp xong.

"Từ chối thẳng thì e rằng chọc giận Trịnh Tráng, khiến chúng lấy cớ tấn công sớm hơn dự tính." Một vị quan nói. "Nhưng nhận lễ mà không đáp lại ý mời chầu, e cũng khó ăn nói."

Đào Duy Từ trầm ngâm một lúc, rồi lên tiếng: "Bẩm chúa thượng, con nghĩ ra một cách. Nhận lễ, đáp lễ đầy đủ theo đúng nghi thức, nhưng gửi kèm một thông điệp không thể chối cãi về việc chúng ta sẽ không bao giờ quy phục, mà không cần nói thẳng ra bằng lời, để tránh mang tiếng thất lễ trực diện với sứ giả."

"Nói cụ thể xem." Chúa Sãi ra hiệu.

"Chiếc mâm đồng họ mang tới," Đào Duy Từ nói, "con muốn xin phép làm một chiếc y hệt để đáp lễ. Nhưng mâm ấy sẽ có hai đáy."

Cả phòng im lặng, mọi ánh mắt đổ dồn về phía ông, không hiểu rõ dụng ý.

"Hai đáy để làm gì?" Chúa Sãi hỏi, giọng đã lộ chút tò mò.

"Đáy ngoài để bày lễ vật đáp lại, đúng nghi thức, không thiếu sót điều gì để ai cũng thấy chúng ta trọng lễ nghĩa bang giao." Đào Duy Từ giải thích, giọng chậm rãi như đang trình bày một thế cờ đã tính kỹ nhiều nước. "Đáy trong, giấu một tờ giấy viết mấy câu chữ mang ý nghĩa riêng, thứ chỉ người thật sự để tâm mới tìm ra, mới hiểu được. Nếu chúa Trịnh xem đó là lời nhắn kín đáo, thì chúng ta đã trả lời rõ ràng ý chí của mình mà không ai có thể trách chúng ta thất lễ trước mặt sứ giả, vì bề ngoài, ta vẫn chỉ đang đáp lễ đúng phép tắc."

Một vị quan già nhíu mày. "Nếu họ không tìm ra tờ giấy thì sao? Công sức bày vẽ ấy coi như phí hoài."

"Bẩm quan," Đào Duy Từ đáp, "một chiếc mâm quý giá như vậy chắc chắn sẽ được cân đo, xem xét kỹ lưỡng khi về tới tay chúa Trịnh, không phải vì nghi ngờ, mà vì phàm là vật quý, ai cũng muốn biết rõ nó nặng nhẹ, dày mỏng ra sao. Nếu họ đủ tinh tế để nhận ra sự bất thường về trọng lượng, họ sẽ tìm ra đáy thứ hai. Nếu không, ít nhất chúng ta cũng đã đáp lễ đầy đủ, không mất gì."

Chúa Sãi trầm ngâm một lúc, rồi khẽ gật đầu, ánh mắt lộ rõ sự tán thưởng trước một kế sách vừa kín đáo vừa an toàn. "Được. Ngươi lo liệu việc này. Nhưng nhớ chọn lời trong tờ giấy cho khéo, đừng để lộ liễu quá mà thành khiêu khích trực diện."

"Bẩm chúa thượng, con đã có sẵn trong đầu mấy câu rồi." Đào Duy Từ đáp, khóe miệng thoáng một nét cười kín đáo hiếm khi ông cho phép mình để lộ ra trước đám đông.

[1] năm 1627, chúa Trịnh Tráng cử sứ giả Trần Văn Khuông vào Đàng Trong mang lễ vật và ý mời chầu, sự kiện có thật, mở đầu cho giai thoại "mâm đồng hai đáy" gắn với Đào Duy Từ.