Đêm đó, Đào Duy Từ ngồi một mình trong phòng, ngọn đèn dầu cháy lay lắt trước mặt, tâm trí không sao dứt ra khỏi cuộc đối thoại với Thầy Bút mấy hôm trước, càng thêm nặng nề sau phát hiện về trang sổ bị tẩy xóa sáng nay. Bên ngoài, tiếng côn trùng kêu rả rích hòa lẫn tiếng gió lùa qua mái ngói, khác hẳn tiếng dế đồng quen thuộc nơi căn lều tranh cũ, một âm thanh mới mà ông biết mình sẽ phải làm quen dần nếu muốn tiếp tục con đường phía trước.

Ông lấy ra tờ giấy ghi lại những gì Thầy Bút đã nói, những dòng chữ ông tự tay chép lại ngay sau cuộc gặp để không quên chi tiết nào, đọc lại một lượt dưới ánh đèn. Mỗi câu chữ, đọc riêng lẻ, đều nghe có vẻ hợp lý, thậm chí nhân đạo, ai lại nỡ từ chối cơ hội xóa bỏ một nỗi nhục đã đeo bám cả đời người? Nhưng khi đọc liền một mạch, ông cảm nhận được một thứ lạnh lẽo ẩn sau lớp vỏ ngôn từ ngọt ngào ấy, thứ lạnh lẽo của một kẻ đã quá quen với việc biến nỗi đau của người khác thành món hàng trao đổi.

Ông thử tưởng tượng viễn cảnh nhận lời: gia phả sạch sẽ, không ai còn có thể dùng chuyện năm Quý Tỵ để dèm pha ông trước mặt chúa thượng hay bất kỳ ai khác. Con cháu ông sau này sẽ lớn lên với một dòng họ đường hoàng, không phải giải thích, không phải chịu những ánh mắt dò xét như ông đã chịu suốt ba mươi tư năm. Chỉ cần thỉnh thoảng làm ngơ một vài việc nhỏ, điều mà, xét cho cùng, có lẽ vẫn xảy ra ở khắp mọi triều đình, mọi thời đại, dưới hình thức này hay hình thức khác.

Nhưng rồi ông nhớ lại cảm giác đứng giữa sân trường thi năm xưa, nhìn vệt mực đỏ gạch ngang tên mình. Cảm giác trống rỗng ấy, ông đã mất nhiều năm mới học được cách sống chung mà không để nó nuốt chửng mình. Nếu giờ đây ông chấp nhận để một thế lực khác viết lại con người ông, dù là viết lại theo hướng có lợi hơn, thì có khác gì ông đang tự tay hoàn thành nốt việc mà những kẻ gạch tên ông năm xưa đã bắt đầu?

Họ xóa tên ông một lần, bằng định kiến. Giờ đây, nếu ông nhận lời Thầy Bút, ông sẽ tự tay xóa tên mình lần thứ hai, chỉ khác là lần này, ông được trả công hậu hĩnh để tự làm điều đó.

Ý nghĩ ấy khiến ông rùng mình, dù đêm không hề lạnh.

Ông đứng dậy, bước ra hiên, nhìn lên bầu trời đêm không trăng. Ba mươi tư năm, ông đã chọn chờ đợi thay vì bỏ cuộc, thay vì trở thành kẻ khác để được chấp nhận dễ dàng hơn. Giờ đây, khi cánh cửa cuối cùng đã mở ra đúng như ông mong đợi, lẽ nào ông lại đánh đổi chính con người đã kiên trì chờ đợi ấy để lấy một con đường tắt?

Ông nghĩ tới câu trả lời mình sẽ đưa ra cho Thầy Bút, cân nhắc từng lời sao cho vừa dứt khoát vừa không tạo thêm thù địch không cần thiết với một thế lực rõ ràng có tầm ảnh hưởng đáng gờm. Nhưng ông cũng hiểu, dù chọn lời lẽ khéo léo tới đâu, một khi đã từ chối, ông sẽ không còn là một cái tên vô hại trong mắt tổ chức ấy nữa.

"Nếu phải trả giá," ông tự nhủ, giọng chỉ đủ nghe trong đêm vắng, "thì thà trả giá vì đã là chính mình, còn hơn được yên ổn vì đã là một kẻ khác."

Ông quyết định không vội vàng gặp lại Thầy Bút ngay đêm đó, dù trong lòng đã có câu trả lời. Ông muốn để một đêm trôi qua, ngủ một giấc thật sự, thức dậy với đầu óc tỉnh táo, rồi mới đưa ra quyết định cuối cùng, không phải vì còn do dự, mà vì ông muốn chắc chắn rằng quyết định ấy đến từ một tâm trí minh mẫn, không phải từ cảm xúc bồng bột của một đêm mất ngủ.

Ông trở vào phòng, nằm xuống, và lần đầu tiên sau nhiều đêm, giấc ngủ tới với ông nhẹ nhàng hơn ông tưởng, như thể chính việc quyết định chờ thêm một đêm nữa, thay vì hành động vội vàng, đã tự nó là một phần của câu trả lời ông sắp đưa ra.

Trước khi thiếp đi hẳn, ông còn kịp nghĩ tới hình ảnh mẹ mình, bà Vũ Kim Chi, ngồi lặng trong góc nhà năm nào. Nếu bà còn sống tới hôm nay, chứng kiến con trai đứng trước cơ hội xóa sạch mọi vết nhơ gia tộc chỉ bằng một cái gật đầu, liệu bà sẽ khuyên ông nhận lời để đổi lấy một cuộc sống dễ dàng hơn, hay sẽ nhìn ông bằng ánh mắt lặng câm quen thuộc, chờ đợi ông tự tìm ra câu trả lời đúng đắn của riêng mình? Ông không có cách nào biết chắc, nhưng trong thâm tâm, ông tin rằng bà sẽ chọn im lặng như đêm năm nào, vì có những quyết định, không ai có thể đưa ra thay cho người khác, dù là người thân yêu nhất. Ông chìm vào giấc ngủ với hình ảnh ấy còn lưu lại trong tâm trí, thanh thản hơn hẳn những đêm trước đó, không hề hay biết rằng câu trả lời ông sắp đưa ra vào sáng mai sẽ mở ra một chương hoàn toàn khác trong cuộc đời vốn đã nhiều biến động của mình.

[1] diễn biến nội tâm và quyết định trong chương này là hư cấu.