Ba hôm sau, đang lúc gánh nước buổi sáng như thường lệ, Nguyễn Hữu Tiến nghe thấy tiếng xôn xao náo động vọng lại từ phía xóm nhỏ nơi người đàn ông chăn trâu vẫn ở. Anh đặt gánh nước xuống, lắng tai nghe ngóng, rồi nhận ra đó là tiếng bàn tán của cả một đám đông đang tụ tập, xen lẫn tiếng trẻ con chạy nhảy hớn hở vì có chuyện lạ để xem.

Anh giả vờ đi ngang qua để nghe ngóng, và nhanh chóng ghép được đầu đuôi câu chuyện từ những lời bàn tán rời rạc: quan Khám lý Trần Đức Hòa đã đích thân tới tận nơi gặp gỡ, thử tài người đàn ông chăn trâu ấy mấy hôm trước, và hôm nay đích thân cho người tới đón ông ta vào phủ chúa, có khi chỉ còn vài canh giờ nữa.

Tim Nguyễn Hữu Tiến đập nhanh hơn một nhịp không rõ vì sao. Linh cảm của anh về việc có chuyện lớn sắp xảy ra ở mảnh đất nhỏ bé này, hóa ra không hề sai.

Xung quanh anh, người ta bàn tán đủ chuyện, có người kể lại chuyện câu đối khó mà "gã chăn trâu" đối được chỉ trong một chén trà, có người quả quyết chính mắt thấy quan Khám lý cúi đầu trước ông ta như thể là bậc bề trên, dù chi tiết này chắc chắn chỉ là thêu dệt quá đà. Một bà lão đứng gần Tiến còn xì xào với người bên cạnh rằng biết đâu đây là điềm báo trời sắp đổi vận cho cả vùng đất Thuận Quảng, khiến người nghe được gật gù tán thành dù chẳng ai lý giải nổi vì sao lại liên hệ được tới mức đó.

Anh xin phép bà chủ quán nghỉ việc buổi sáng, viện cớ có việc riêng, rồi hòa vào đám đông đang tụ tập ở đầu xóm, đứng lẫn trong đó để quan sát mà không gây chú ý. Từ xa, anh thấy một đoàn ngựa nhỏ tiến vào, dẫn đầu là một người đàn ông dáng vẻ đường bệ, chắc chắn chính là vị Khám lý mà mọi người nhắc tới.

Người đàn ông chăn trâu, giờ đã mặc bộ áo lam mới tinh tươm, đứng đợi sẵn giữa sân, dáng vẻ điềm tĩnh khác hẳn với sự xôn xao của đám đông xung quanh. Nguyễn Hữu Tiến nhìn kỹ gương mặt ấy lần đầu tiên ở cự ly gần hơn hẳn so với những lần quan sát từ xa trước đó, một gương mặt khắc khổ, sạm nắng, nhưng ánh mắt lại toát lên một thứ tự tin không hề phô trương, như thể ông ta đã chờ đợi khoảnh khắc này từ rất lâu và giờ đây chỉ đơn giản là đón nhận nó, không hề ngạc nhiên hay quá đỗi vui mừng.

Cuộc từ biệt giữa hai người diễn ra ngay giữa sân, trước sự chứng kiến của cả đám đông hiếu kỳ. Nguyễn Hữu Tiến không nghe rõ hết những gì hai người trao đổi vì đứng khá xa, chỉ thấy quan Khám lý vỗ nhẹ vai người đàn ông chăn trâu, nói một câu gì đó khiến ông Cả đứng cạnh bật cười thành tiếng, rồi chính tay dắt một con ngựa đã thắng yên sẵn tới trước mặt ông, không phải để thử tài lần nữa, mà như một cử chỉ mời lên đường của người đã quyết định xong xuôi từ mấy hôm trước.

Đám đông xung quanh xì xào bàn tán không dứt, có người xuýt xoa tiếc nuối vì từ nay xóm sẽ vắng một người chăn trâu hiền lành vẫn thường thấy ngoài đồng, có người lại mừng ra mặt như thể chính nhà mình cũng được thơm lây vì đất Hoài Nhân sắp có người làm quan lớn. Nguyễn Hữu Tiến đứng lặng quan sát, một cảm giác lạ lùng dâng lên trong lòng, không hẳn là ngưỡng mộ, cũng chưa hẳn là tò mò đơn thuần, mà là một linh cảm mơ hồ rằng con đường của mình, dù chưa biết bằng cách nào, sắp sửa giao nhau với con đường của người đàn ông kỳ lạ kia.

Không lâu sau, đoàn người lên ngựa, đưa người đàn ông chăn trâu rời khỏi xóm ngay trong buổi sáng hôm đó, thẳng hướng ra phủ chúa. Đám đông dần giải tán, bàn tán rôm rả suốt trên đường về nhà, nhưng Nguyễn Hữu Tiến vẫn đứng nán lại một lúc, mắt dõi theo bóng đoàn ngựa khuất dần cuối con đường đất, mang theo người từng ngồi lặng lẽ giữa cánh đồng chăn trâu, giờ đã khoác lên mình một tương lai hoàn toàn khác.

Anh chưa biết tên người đó là gì. Nhưng từ hôm nay, Nguyễn Hữu Tiến biết chắc một điều: anh sẽ không rời khỏi mảnh đất này, ít nhất là chưa phải lúc.

Trên đường trở về quán trọ, anh đi ngang qua đúng chỗ căn lều tranh của người đàn ông ấy, cố tình bước chậm lại một chút để nhìn kỹ hơn khung cảnh giản dị bên trong qua khe cửa hé mở, cánh cửa không cài, bên trong đã trống trơn, chỉ còn một tấm phản gỗ cũ và một chiếc rương nhỏ bị bỏ lại, không có gì chứng tỏ đây từng là nơi ở của một người vừa lên đường bước chân vào chốn quan trường. Sự tương phản giữa cuộc sống đơn sơ vừa bỏ lại ấy với tương lai đầy biến động đang chờ đợi phía trước khiến Tiến càng thêm tò mò, và cũng gợi lên trong anh một sự cảm thông kỳ lạ, dù hai người còn chưa hề quen biết. Anh rảo bước tiếp về quán trọ, lòng thầm nghĩ có lẽ mai này, khi thời cơ chín muồi, anh sẽ tìm cách bắt chuyện, dù chưa hình dung nổi mình sẽ mở lời ra sao với một người sắp trở thành quan lớn. Có lẽ, anh nghĩ, cứ để mọi chuyện diễn ra tự nhiên, đúng lúc cơ hội tới thì tự khắc sẽ biết phải làm gì.

[1] khung sự kiện Trần Đức Hòa tiến cử Đào Duy Từ vào phủ chúa là có thật (1627); cuộc thử tài riêng tư giữa hai người diễn ra trước đó (xem chương 6), còn cảnh đám đông tụ tập tiễn ông lên đường trong chương này, cùng sự có mặt của Nguyễn Hữu Tiến, là hư cấu.