Trong căn phòng trọ tồi tàn ở rìa làng, người đàn ông áo thầy đồ, những kẻ biết tới ông đều chỉ gọi bằng cái tên "Thầy Bút", không ai rõ tên thật, kể cả những người cùng phục vụ một chủ với ông, ngồi một mình bên ngọn đèn dầu, mài mực chuẩn bị viết vào một cuốn sổ nhỏ bọc da đã sờn cũ.

Ông viết không nhiều, chỉ vài dòng ngắn gọn: Ngọa Long Cương vãn, tác giả xác nhận. Tài năng thật, không cần thẩm định thêm. Tiến cử qua Trần Đức Hòa, dự kiến trong tuần. Cân nhắc tiếp cận trước khi vào phủ.

Ông gấp sổ lại, cất vào trong lớp áo lót, rồi ngồi lặng nhìn ngọn đèn dầu cháy lép bép. Đây không phải lần đầu tiên ông tìm thấy một người như Đào Duy Từ, trong suốt hơn hai mươi năm làm công việc này, ông đã gặp không ít kẻ tài năng bị hệ thống khoa cử khắc nghiệt vùi dập vì lý lịch, gia cảnh, hay đơn giản chỉ vì không đủ tiền lo lót. Phần lớn trong số họ, khi được ngỏ lời, đều chọn nhận, ai mà không muốn một con đường tắt, khi con đường thật đã đóng sập trước mặt họ suốt bao năm?

Nhưng có một điều gì đó trong dáng vẻ của Đào Duy Từ khi ngồi ngâm phú giữa đồng khiến Thầy Bút phải dừng lại lâu hơn thường lệ trước khi ghi chú kết luận cuối cùng vào sổ. Không phải sự tài giỏi. Ông đã gặp nhiều người tài giỏi hơn. Mà là một thứ điềm tĩnh lạ lùng, giống như người đàn ông ấy đã học được cách chờ đợi không phải bằng hy vọng, mà bằng một loại quyết tâm lạnh lùng hơn nhiều.

Loại người ấy, theo kinh nghiệm của ông, thường khó thuyết phục hơn hẳn. Ông nhớ lại một trường hợp tương tự nhiều năm trước, một vị quan trẻ tuổi cũng mang thứ điềm tĩnh ấy, cuối cùng đã từ chối lời mời một cách dứt khoát tới mức khiến cả tổ chức phải mất nhiều năm sau mới dám tiếp cận lại một người có hoàn cảnh gần giống. Nếu Đào Duy Từ thuộc dạng người đó, cuộc trò chuyện sắp tới sẽ không hề đơn giản như những lần thuyết phục thông thường khác.

Ông không hề hay biết rằng đêm đó, cách chỗ ông trọ không xa, một thanh niên lạ mặt cũng đang thức trắng, quan sát ngọn đèn phòng trọ của ông qua khe cửa sổ ngôi miếu hoang, ghi nhớ từng chi tiết nhỏ về diện mạo, dáng đi, thói quen của ông để phòng khi cần dùng đến sau này.

Sáng hôm sau, Thầy Bút rời quán trọ sớm, không quay lại phía cánh đồng nơi Đào Duy Từ vẫn thường ra chăn trâu, mà đi thẳng theo hướng khác, về phía dinh thự của một vị quan lớn trong vùng, nơi ông còn một cuộc hẹn khác, một "khách hàng" khác đang chờ tin tức.

Nguyễn Hữu Tiến, từ xa, thấy bóng người thầy đồ rời đi mà không hề tiếp cận kẻ chăn trâu như anh dự đoán, không khỏi ngạc nhiên. Anh cân nhắc có nên bám theo tiếp hay không, nhưng cuối cùng quyết định ở lại, trực giác mách bảo anh rằng người đàn ông giữa đồng kia mới là trung tâm của câu chuyện, còn người thầy đồ chỉ là một kẻ qua đường, dù là một kẻ qua đường đáng ngờ.

Anh tìm tới một quán ăn rẻ tiền gần xóm, xin làm công đổi lấy bữa ăn và chỗ ngủ tạm, viện cớ đang tìm việc làm trong vùng. Chủ quán, một người phụ nữ trung niên tốt bụng, không hỏi nhiều, chỉ giao cho anh việc bổ củi, gánh nước, công việc chân tay quen thuộc với một kẻ đã quen lao động từ nhỏ.

Từ chỗ đứng gánh nước mỗi sáng, Nguyễn Hữu Tiến có thể nhìn thấy rõ con đường dẫn ra cánh đồng nơi người đàn ông kỳ lạ vẫn ngày ngày chăn trâu, ngâm nga những câu chữ mà anh nghe loáng thoáng nhưng không hiểu hết ý nghĩa. Anh chưa biết mình đang chờ đợi điều gì, chỉ biết rằng có một cảm giác mách bảo anh không nên rời khỏi nơi này quá sớm.

Những ngày sau đó trôi qua bình lặng. Nguyễn Hữu Tiến làm quen dần với công việc ở quán, được chủ quán quý mến vì tính chăm chỉ, ít nói nhưng làm việc gọn gàng, chu đáo. Thỉnh thoảng anh còn giúp sửa lại vài món đồ gỗ hỏng trong quán, dùng chút khéo tay học được từ những năm tháng phải tự lo liệu mọi thứ trên đường lang bạt. Chủ quán đôi lúc trêu đùa hỏi anh có định ở lại luôn vùng này lập nghiệp không, Tiến chỉ cười trừ, không đáp thẳng, vì chính anh cũng chưa biết câu trả lời, chỉ biết rằng mỗi sáng gánh nước ngang qua con đường dẫn ra đồng, ánh mắt anh vẫn không thể không tìm kiếm bóng dáng quen thuộc của người đàn ông chăn trâu, như thể đã trở thành một phần thói quen mới của anh từ lúc nào không hay. Anh cũng không rõ vì sao mình lại quan tâm tới một người xa lạ tới vậy, chỉ biết cảm giác ấy càng ngày càng khó gạt bỏ, giống như một sợi dây vô hình đang dần kéo hai con đường của họ xích lại gần nhau hơn từng ngày.

[1] nhân vật "Thầy Bút" và toàn bộ tổ chức Vô Danh Tông là hư cấu hoàn toàn, không tương ứng với bất kỳ tổ chức lịch sử có thật nào, dù được xây dựng có tham khảo mô hình mật vụ Đông Xưởng/Tây Xưởng đời Minh (Trung Hoa) đã bản địa hóa cho bối cảnh Việt Nam.