Cùng khoảng thời gian ông Cả tình cờ nghe được bài phú giữa cánh đồng Hoài Nhân, Nguyễn Hữu Tiến đã âm thầm bám theo người đàn ông áo thầy đồ suốt gần một ngày đường, giữ khoảng cách đủ xa để không bị phát hiện, kỹ năng anh học được từ những năm tháng phải tránh né đủ loại kẻ xấu trên đường lang bạt.

Người đàn ông ấy đi thẳng về hướng Hoài Nhân, không ghé qua bất kỳ quán xá hay làng mạc nào dọc đường, dáng đi đều đặn của kẻ đã quen di chuyển đường dài mà không tỏ ra mệt mỏi. Tới gần chiều, ông ta dừng lại ở một lùm cây cách một cánh đồng lúa không xa, đứng lặng nhìn về phía một bóng người đang ngồi một mình trên gò đất giữa đồng.

Nguyễn Hữu Tiến nấp sau một bụi rậm cách đó không xa, nheo mắt nhìn theo hướng người đàn ông đang dõi tới. Đó là một người đàn ông lớn tuổi, dáng gầy, ngồi im lặng nhìn về phía chân trời, thỉnh thoảng khẽ động môi như đang lẩm nhẩm điều gì đó. Không có gì đặc biệt trong dáng vẻ ấy, chỉ là một người nông dân bình thường đang nghỉ ngơi sau buổi làm.

Nhưng người đàn ông áo thầy đồ đứng quan sát ông ta với một sự chăm chú không hề tương xứng với một cảnh tượng tầm thường như vậy. Ông ta đứng đó rất lâu, không nhúc nhích, ánh mắt không rời khỏi bóng người trên gò đất, như một thợ săn đang kiên nhẫn chờ đúng thời điểm để ra tay, dù không có dấu hiệu nào cho thấy ông ta định làm hại người kia.

Tiến chợt nhớ lại câu chuyện nghe được ở quán nước sáng nay: một kẻ chăn trâu viết phú hay được quan Khám lý để mắt tới. Anh nhìn kỹ hơn dáng vẻ khắc khổ, bộ áo vá của người đàn ông đang ngồi giữa đồng, rồi nhìn lại người áo thầy đồ đang rình rập từ xa, và một linh cảm mơ hồ nhưng chắc chắn dâng lên trong lòng anh: hai câu chuyện này, kẻ chăn trâu tài giỏi và người thầy đồ bí ẩn, chắc chắn có liên quan tới nhau.

Trời bắt đầu sập tối. Người đàn ông áo thầy đồ cuối cùng cũng rời khỏi chỗ nấp, nhưng không tiến lại gần người đàn ông trên gò đất như Tiến dự đoán, mà quay người rời đi theo hướng khác, về phía một quán trọ nhỏ ở rìa làng. Có lẽ ông ta chỉ đang quan sát, chưa đến lúc hành động, hoặc còn đang chờ đợi một điều kiện nào đó chưa tới.

Nguyễn Hữu Tiến đứng dậy sau bụi rậm, xoa nhẹ hai chân đã tê cứng vì ngồi bất động quá lâu, phân vân không biết nên tiếp tục theo dõi người thầy đồ, hay tìm cách tiếp cận người chăn trâu để dò hỏi trực tiếp. Cuối cùng anh chọn cách thứ ba: tìm một chỗ trọ gần đó, quan sát cả hai từ xa thêm vài hôm nữa trước khi quyết định.

Trước khi trời tối hẳn, Tiến còn kịp quan sát thêm một chi tiết nhỏ: người đàn ông trên gò đất, sau khi ngâm nga một lúc, đứng dậy dắt trâu về phía một căn lều tranh nhỏ cuối xóm, dáng đi chậm rãi nhưng vững vàng, không hề có vẻ mệt mỏi dù đã lao động cả ngày. Trên đường về, ông ta còn dừng lại một chút bên bờ ruộng, cúi xuống nhổ vài cây cỏ dại mọc lấn vào lối đi, một hành động nhỏ nhặt cho thấy đây là người quen thuộc và gắn bó với mảnh đất này, không phải kẻ mới tới hay chỉ tạm bợ qua ngày.

Anh không biết tên người đàn ông đang chăn trâu giữa đồng kia là gì. Anh cũng không biết người thầy đồ bí ẩn thực chất là ai, phục vụ cho phe cánh nào. Nhưng bản năng sinh tồn dày dạn qua bảy năm lang bạt mách bảo anh rằng, bất cứ chuyện gì sắp xảy ra ở mảnh đất Hoài Nhân nhỏ bé này, cũng đáng để anh nán lại thêm một thời gian nữa để xem cho rõ ngọn ngành.

Đêm đó, Nguyễn Hữu Tiến trải chiếu ngủ tạm dưới mái hiên một ngôi miếu bỏ hoang gần rìa làng, nơi có thể nhìn bao quát cả con đường dẫn vào xóm lẫn hướng quán trọ người thầy đồ đang nghỉ lại. Trước khi thiếp đi, anh còn kịp nhìn thấy một ngọn đèn dầu nhỏ leo lét sáng suốt đêm trong căn lều tranh cuối xóm, nơi người đàn ông chăn trâu vẫn còn thức, không biết đang mải mê với điều gì. Có lẽ ông ta đang ngâm lại bài phú cho tới khi vừa ý, hoặc chỉ đơn giản là không quen ngủ sớm sau một ngày dài lao động.

Tiến nằm ngửa nhìn lên mái miếu thủng lỗ chỗ, qua đó có thể thấy vài ngôi sao lấp ló, lòng vẩn vơ tự hỏi liệu ngày mai người thầy đồ bí ẩn kia có quay lại hay không, và nếu có, ông ta sẽ làm gì tiếp theo. Bảy năm lang bạt đã dạy anh một bài học quan trọng: đôi khi, thứ đáng sợ nhất không phải là kẻ ra tay ngay lập tức, mà là kẻ biết kiên nhẫn chờ đợi đúng thời điểm mới hành động. Anh thiếp đi với ý nghĩ đó còn lởn vởn trong đầu, giấc ngủ chập chờn không sâu, thỉnh thoảng giật mình tỉnh giấc vì tiếng côn trùng kêu rả rích ngoài vách miếu hoang.

[1] toàn bộ diễn biến trong chương này (việc Nguyễn Hữu Tiến theo dõi và tình cờ ở gần khu vực Đào Duy Từ trước khi hai người chính thức quen biết năm 1631) là hư cấu, dựng trên khoảng trống sử liệu.