Quán nước là một túp lều tranh dựng tạm bên đường, chỉ có vài chiếc ghế đẩu thấp và một bà cụ già ngồi đun nước bằng bếp củi, khói bay nghi ngút quyện vào mùi chè xanh thơm nồng. Nguyễn Hữu Tiến ngồi xuống một góc, xoa xoa bắp tay còn ê ẩm vì lực giật dây cương ban nãy, lắng nghe câu chuyện đang rôm rả giữa mấy người khách quen ngồi bàn bên cạnh.

"Các ông nghe chuyện chưa," một người đàn ông trung niên, có vẻ là lái buôn vì gánh hàng vải để cạnh chân, hạ giọng đầy vẻ bí mật, "ở đất Hoài Nhân có một gã chăn trâu viết được bài phú hay tới mức quan Khám lý Trần Đức Hòa đích thân tới tận nơi mời về!"

"Chăn trâu mà biết chữ?" Người ngồi đối diện, một ông lão tóc bạc, nhíu mày hoài nghi. "Chuyện này nghe cứ như chuyện thần thoại."

"Thật trăm phần trăm!" Người lái buôn khẳng định, giọng càng lúc càng hào hứng. "Tôi nghe chính người nhà quan Khám lý kể lại. Gã đó tên gì tôi không nhớ rõ, chỉ biết đối đáp một câu đối khó mà mấy ông đồ trong vùng còn chưa đối được, lại còn bàn chuyện binh pháp với quan Khám lý như thể đã học qua binh thư nhiều năm."

"Vậy gã đó gốc gác thế nào mà lại đi chăn trâu?" Ông lão hỏi tiếp, vẫn chưa hết nghi hoặc.

Người lái buôn hạ giọng thấp hơn nữa, khiến Nguyễn Hữu Tiến phải nghiêng người một chút mới nghe rõ. "Nghe đâu ngày xưa bị tước mất bằng thi vì lý lịch không sạch sẽ gì đó. Chi tiết thì tôi cũng không rõ lắm."

Câu chuyện tiếp tục xoay quanh những lời đồn đoán, thêm thắt mỗi lúc một khác so với thực tế, có người bảo gã chăn trâu ấy sắp được phong làm quan lớn, có người bảo chính chúa Sãi đã nghe danh và đang nóng lòng muốn gặp. Nguyễn Hữu Tiến nghe mà chỉ mỉm cười, không xen vào, nhưng trong lòng thầm nghĩ: một câu chuyện tình cờ như vậy hẳn phải có phần thật nào đó đáng để tò mò.

Anh liếc mắt sang bàn gần cửa quán, nơi người đàn ông áo thầy đồ mà anh thoáng thấy lúc nãy ở chợ vẫn đang ngồi đó, tay cầm một cuốn sách nhưng mắt lại không nhìn vào trang sách, mà dõi theo cuộc trò chuyện của nhóm người kia với một sự chăm chú lạ thường, không phải sự tò mò thông thường của người nghe chuyện phiếm, mà là kiểu chú ý của người đang thu thập thông tin có chủ đích.

Bà cụ chủ quán, tranh thủ lúc rảnh tay, ghé lại gần Tiến rót thêm nước, thấy anh còn nán lại bèn hỏi chuyện. "Cậu cũng để ý ông thầy đồ đó à?"

Tiến hơi giật mình vì bà cụ nhận ra ánh mắt mình vừa liếc qua, nhưng vẫn giữ vẻ thản nhiên. "Dạ, con chỉ thấy lạ vì ông ấy cầm sách mà không đọc."

"Ông ấy ghé quán bà mấy bận rồi," bà cụ nói, giọng thì thầm dù chẳng ai để ý tới câu chuyện của hai người. "Lần nào cũng vậy, gọi trà rồi ngồi nghe người ta nói chuyện, ít khi tự mở miệng. Bà cũng thấy là lạ, nhưng khách qua đường thì đủ loại, bà không dám đoán bừa."

"Ông ấy có nói mình từ đâu tới không?"

"Nói là dạy học dạo, đi từ vùng này qua vùng khác. Nhưng tay ông ấy," bà cụ hạ giọng thấp hơn nữa, "không có vết chai cầm bút của người dạy chữ lâu năm. Bà để ý vì bà từng có ông chồng làm thầy đồ, tay ông ấy chai sần khác hẳn."

Chi tiết nhỏ ấy khiến Nguyễn Hữu Tiến chú ý hơn hẳn. Anh cảm ơn bà cụ, giả bộ không để tâm nhiều, rồi tiếp tục dõi theo bóng người đàn ông áo thầy đồ đang khuất dần cuối con đường đất.

Nguyễn Hữu Tiến từng gặp đủ loại người trong bảy năm lang bạt, kẻ trộm cắp giả dạng thương nhân, tay sai dò xét giả dạng khách qua đường, cả những kẻ buôn tin tức cho các phe phái tranh giành quyền lực địa phương. Bản năng sinh tồn được rèn giũa qua từng ấy năm mách bảo anh rằng người đàn ông áo thầy đồ kia không đơn giản như vẻ ngoài.

Ông ta gọi thêm một ấm trà, trả tiền bằng một đồng bạc vụn mài nhẵn, rồi lặng lẽ đứng dậy rời quán, bước đi theo hướng trái ngược với hướng vừa nghe nhắc tới, hướng về phía đất Hoài Nhân.

Nguyễn Hữu Tiến ngồi thêm một lúc, uống nốt bát chè đã nguội, rồi cũng đứng dậy, không hẳn vì đã quyết định làm gì, chỉ vì một sự tò mò mơ hồ thôi thúc anh muốn biết thêm về câu chuyện kỳ lạ vừa nghe được, và về người đàn ông vừa rời đi với dáng vẻ chẳng giống một thầy đồ lang thang bình thường chút nào. Anh khoác bọc hành lý lên vai, bước ra khỏi quán, tự nhủ mình sẽ chỉ đi cùng hướng thêm một đoạn ngắn, xem thử có điều gì đáng để tâm hơn không, trước khi tiếp tục cuộc hành trình vô định của riêng mình.

Con đường đất dẫn về phía Hoài Nhân vắng vẻ hơn hẳn khu chợ náo nhiệt, hai bên chỉ có ruộng lúa trải dài và thỉnh thoảng một vài nóc nhà tranh thấp thoáng sau rặng tre. Tiến giữ khoảng cách vừa đủ để không bị phát hiện, bước chân nhẹ nhàng theo thói quen đã rèn luyện suốt nhiều năm lang bạt, mắt vẫn không rời khỏi bóng áo thầy đồ phía trước đang khuất dần trong ánh chiều nhạt dần.

[1] chi tiết dư luận đồn đoán trong chương này là hư cấu, phản ánh cách tin tức truyền miệng qua các phiên chợ thời kỳ này, không có ghi chép cụ thể về phản ứng dư luận khi Đào Duy Từ được phát hiện.