Chúa Sãi ra lệnh tổ chức một tang lễ trọng thể chưa từng có tiền lệ cho một vị quan không thuộc hoàng tộc, thể hiện sự trân trọng đặc biệt đối với công lao mà Đào Duy Từ đã cống hiến cho vùng đất Đàng Trong suốt gần một thập kỷ phục vụ.

Tin tức về đám tang lan truyền khắp nơi, và trong ngày cử hành, không chỉ quan lại và tướng lĩnh mà cả rất nhiều người dân thường từ các làng lân cận cũng tự nguyện tới viếng, xếp thành hàng dài dọc theo con đường dẫn tới nơi tổ chức lễ tang, một hình ảnh mà không ai từng nghĩ tới đối với một người từng xuất thân từ đoàn hát tuồng bị khinh miệt.

"Con chưa từng thấy nhiều người tới viếng một người như vậy." Tiến nói với Trần Đức Hòa, khi cả hai đứng nhìn dòng người kéo dài không dứt.

"Đó là bởi vì ông ấy chưa từng chỉ phục vụ cho triều đình hay quân đội." Trần Đức Hòa đáp, giọng đầy xúc động. "Ông ấy đã phục vụ cho tất cả những người dân sống trên vùng đất này, dù họ có biết tên ông hay không. Lũy Thầy đã bảo vệ họ khỏi chiến tranh, và giờ đây họ tới để bày tỏ lòng biết ơn."

Chúa Sãi đích thân tới dự lễ tang, đọc một bài điếu văn dài, ca ngợi những đóng góp to lớn của Đào Duy Từ đối với sự nghiệp bảo vệ và phát triển Đàng Trong, từ việc thiết kế hệ thống phòng thủ Lũy Thầy cho tới những chiến lược quân sự tài tình đã giúp đẩy lùi nhiều đợt tấn công của quân Trịnh.

"Ngươi đã tới đây như một kẻ vô danh, và ngươi ra đi như một trong những người con ưu tú nhất mà vùng đất này từng có." Chúa Sãi nói, giọng nghẹn ngào trước hàng nghìn người có mặt. "Tên tuổi và công lao của ngươi sẽ mãi mãi được ghi nhớ, không chỉ trong sử sách, mà trong trái tim của tất cả những người đã được ngươi bảo vệ."

Tiến, trong vai trò người thân cận nhất còn ở lại, được giao trọng trách đứng ra chủ trì phần nghi lễ cuối cùng, một trách nhiệm nặng nề mà anh thực hiện với tất cả sự trang nghiêm và tình cảm chân thành nhất có thể, dù trong lòng vẫn còn ngổn ngang bao nỗi đau chưa nguôi.

Khi quan tài được hạ xuống, giữa tiếng nhạc tang bi thương vang lên, Tiến đứng lặng, tay siết chặt một nắm đất, chuẩn bị thả xuống theo đúng nghi thức, trong đầu anh vang vọng lại từng lời dặn dò của đêm trước khi ông qua đời, như một lời nhắc nhở về trách nhiệm mà anh cần phải gánh vác từ giờ trở đi.

"Cha yên nghỉ." Anh nói khẽ, chỉ đủ để chính mình nghe thấy, trước khi thả nắm đất xuống, khép lại một chương quan trọng nhất trong cuộc đời của cả hai người.

Uyển, đứng bên cạnh với gương mặt đã cạn nước mắt sau nhiều ngày khóc thương, lặng lẽ đặt một nhành hoa mai lên nắp quan tài trước khi nó được hạ xuống hoàn toàn, một biểu tượng nhỏ nhắc lại khoảnh khắc bình yên hiếm hoi cả gia đình từng có bên khóm hoa ấy chỉ vài tháng trước.

Tâm, đứng cạnh với hai đứa trẻ trong tay, cố gắng giải thích cho chúng hiểu ý nghĩa của nghi lễ đang diễn ra, dù biết rõ chúng còn quá nhỏ để thực sự thấu hiểu trọn vẹn nỗi mất mát mà cả gia đình đang phải gánh chịu.

Sau khi nghi lễ chính thức kết thúc, dòng người viếng vẫn tiếp tục kéo dài cho tới tận chiều tối, mỗi người mang theo một câu chuyện nhỏ về cách Đào Duy Từ đã ảnh hưởng tới cuộc sống của họ, dù trực tiếp hay gián tiếp, tạo nên một bức tranh sống động về di sản mà một con người có thể để lại khi đã sống trọn vẹn và chính trực suốt cả cuộc đời.

Một bà lão nông dân, chống gậy đi từ một làng cách đó khá xa, dừng lại trước mộ phần rất lâu, rồi nói với Tiến khi anh tình cờ đứng gần đó. "Con trai tôi từng suýt bị bắt lính ép buộc trong một đợt tuyển quân bất công nhiều năm trước, nhưng nhờ có lệnh của quan Nội tán chỉnh đốn lại cách tuyển quân, nó mới được ở nhà chăm sóc tôi lúc tuổi già. Tôi không biết ông ấy, nhưng tôi mang ơn ông ấy cả đời."

Tiến lắng nghe, cảm nhận rõ hơn bao giờ hết chiều sâu thực sự trong những gì Đào Duy Từ đã làm, những việc nhỏ nhặt tưởng chừng không ai để ý, nhưng lại thay đổi cuộc đời của biết bao con người vô danh mà ông chưa từng có cơ hội gặp mặt trực tiếp.

"Cảm ơn cụ đã tới đây." Anh nói, giọng đầy xúc động, cúi đầu trước người phụ nữ lớn tuổi. "Cháu sẽ ghi nhớ câu chuyện này."

Bà lão gật đầu, chống gậy bước đi chậm rãi, để lại Tiến đứng một mình trước mộ phần trong ánh chiều tà, nhận ra rằng di sản thực sự của một con người không nằm trong những tấm bia đá hay lời điếu văn trang trọng, mà nằm trong vô số câu chuyện nhỏ như thế, rải rác khắp mọi ngóc ngách của một vùng đất mà ông đã âm thầm bảo vệ suốt cả cuộc đời mình.

[1] Đào Duy Từ được an táng với nghi lễ trọng thể, được truy tặng nhiều danh hiệu sau khi mất [SỬ]; chi tiết cụ thể về buổi lễ trong chương này là hư cấu.