Ghe cá linh về lúc bốn giờ, đèn mũi ghe quét một vòng trên mặt sàn rồi tắt, và chị Hạnh đã đứng sẵn ở mép chiếu, hai tay chống hông, như đứng chờ một người bà con hay trễ hẹn.

"Mười hai rổ," thằng phụ ghe nói, nhảy lên sàn. Nó còn mặc áo ấm, chùm mũ kín tới mày, hai tay rút cả vào tay áo. "Đêm qua lưới nặng. Năm nay cá về trễ mà về ngon."

"Mười hai rổ hay mười một?"

"Mười hai."

"Đếm lại đi."

"Chị Hạnh..."

"Đếm lại."

Nó đếm lại, miệng mấp máy, ngón tay chỉ từng cái rổ tre dưới khoang ghe. Đến cái thứ mười một thì nó dừng, nhìn cái thứ mười hai, rồi nhìn chị Hạnh.

"Mười hai," nó nói nhỏ hơn.

"Ừ, mười hai." Chị Hạnh quay lưng, gọi vào bóng tối sau bếp. "Duyên! Lệ! Ra đổ cá!"

Hai cô gái bước ra, tóc quấn khăn, mắt còn díp. Duyên mười bảy tuổi, thấp, tròn, đi dép lê quá rộng. Lệ mười chín, cao, ít nói, đã làm ở đây từ mùa trước và đã biết đừng nói gì trước năm giờ. Phía sau họ, bà Kim xuất hiện ở cửa, chống gậy tre, ngực đeo cái túi vải đựng sổ, mắt đảo một vòng qua đống rổ như chủ tiệm kiểm hàng.

"Mười hai?" bà Kim hỏi.

"Mười hai," chị Hạnh đáp.

"Tui đếm mười một."

"Đếm lại đi, dì."

Bà Kim đếm, môi không cử động, mắt đi từ rổ này sang rổ khác. "Mười hai," bà nói, giọng như tiếc. "Đổ đi. Đổ nhẹ tay, đừng để cá nát."

Họ đổ. Cá linh chảy xuống chiếu như một con sông nhỏ, bạc, ướt, lấp lánh dưới ánh đèn bóng vàng treo ở cột. Mỗi con nhỏ hơn ngón tay út, mắt đen, mình trong như thủy tinh, và hàng nghìn hàng nghìn con trượt lên nhau, kêu lách tách khe khẽ như mưa rơi trên giấy. Mùi lên theo: mùi tanh ngọt của nước hồ, của bùn, chưa phải mùi mắm, chỉ là mùi cá, và nó còn sạch.

Chị Hạnh quỳ xuống mép chiếu, đặt cái thau nhôm ra trước gối.

"Hôm nay năm việc," chị nói, không ngẩng đầu. "Mẻ này cắt đầu. Mẻ hôm qua trộn muối. Mẻ hôm kia phơi, hôm nay giã. Còn chum hồi tháng trước, chắt nước."

"Con nhớ, dì," Duyên nói.

"Nhắc lại cho tui nghe."

"Cắt đầu. Trộn muối. Phơi. Giã. Chắt nước."

"Thiếu."

"Giẫm?"

"Giẫm trước muối." Chị Hạnh rút con dao nhỏ từ thắt lưng, lưỡi mỏng như lá, mòn một nửa vì bốn năm cọ đá. "Còn thiếu."

"Thiếu cái gì ạ?"

"Thiếu cái đầu con." Chị không cười. Lệ ở bên kia chiếu phì một tiếng, rồi cúi xuống giấu mặt.

Chị Hạnh ngậm bốn hạt tiêu vào miệng, má phồng lên một bên, và bắt đầu cắt.

Tay chị không nhìn con cá. Chị đã lâu không nhìn con cá. Tay trái chộp, mười con một lần, xếp lên bàn gỗ, lưỡi dao đi xuống một đường, đầu rơi vào cái rổ bên phải, thân gạt sang rổ bên trái. Nhanh, đều, im. Mỗi trăm con chị cắn vỡ một hạt tiêu, cay lan lên lưỡi, và biết một trăm đã qua. Hạt thứ tư vỡ là bốn trăm, thì chị nhổ vỏ, ngậm bốn hạt mới, và đếm lại từ đầu.

Duyên nhìn, rồi cầm dao thử. Cá trượt khỏi tay nó, con thứ hai bay lên, rơi trên đùi.

"Dì," nó nói, "làm sao dì nhanh vậy?"

"Đừng nhìn con cá."

"Nhưng mà không nhìn thì làm sao biết cắt chỗ nào?"

"Chỗ nào cũng được. Có đầu thì cắt đầu."

"Dì nói vậy là sao?"

"Là đừng nhìn." Chị Hạnh nhổ vỏ hạt tiêu ra lòng bàn tay, cho hạt mới vào miệng. "Con nhìn nó là con thương nó. Thương nó thì tay con chậm. Tay con chậm thì cá con ươn. Cá ươn thì mẻ này hư. Mẻ này hư thì bà Kim đuổi con."

"Dì nói dài quá," Duyên nói.

"Thì đừng nhìn."

Lệ lại phì cười. Bà Kim, đứng ở cuối chiếu, ho lên một tiếng thật to rồi quay đi, vai rung.

Họ cắt tới gần sáu giờ. Mặt trời lên từ hướng đông, đục, vàng, và chiếc chiếu từ bạc chuyển sang xám, chuyển sang hồng. Mười hai rổ đã thành mười hai rổ đầu và mười hai rổ thân. Ruồi bắt đầu tới, từng con rồi từng đàn, và mùi bây giờ đã khác: tanh hơn, nặng hơn, bắt đầu ngả sang cái mùi mà người ngoài gọi bằng nhiều tên, nhưng chị Hạnh chưa bao giờ gọi tên nó.

Chị đứng dậy, đặt dao lên bàn, rửa tay trong thùng nước sạch, rồi cởi dép.

"Giờ giẫm," chị nói.

Duyên ngẩng lên, mặt tái. "Giẫm... lên cá hả dì?"

"Chứ giẫm lên gì."

"Con tưởng người ta nói chơi."

"Nói chơi, tui đứng đây làm gì?" Chị Hạnh xắn ống quần lên tới đầu gối, múc nước từ thùng rửa chân, từng gáo, kỹ như rửa chén. Gót chị lộ ra: nứt, nhiều đường chạy ngang dọc, một đường dài chạy từ mắt cá xuống gót như con sông nhỏ trên bản đồ, màu nâu, khô, chân lông rám. "Chân phải đứng, chân trái đạp. Đạp xong đổi chân. Đừng đứng yên, đứng yên cá dính."

"Dì có đau không?"

"Đau thì tui không làm bốn năm."

"Chân dì nứt vậy mà..."

"Muối không tính tiền," chị Hạnh nói, "cá mới tính. Nứt thì nứt."

Chị bước lên đống cá.

Cái lạnh đi từ lòng bàn chân lên đến đầu gối, trơn, mềm, lún, từng con cá sụp xuống dưới chân như mặt bùn mới. Chị đứng yên một nhịp cho chân quen, rồi đạp. Chân phải đứng, chân trái đạp. Chậm trước, nhẹ, ép xuống, kéo vòng, nhấc lên. Chân trái nâng lên, nghe một tiếng phụp, một tiếng ướt, như tiếng ai nhai. Rồi chân phải. Rồi chân trái. Từng con tróc vảy dưới lòng bàn chân, từng con bung ruột, mềm, ra từng mảnh nhỏ. Nhịp đều dần, nhanh dần. Chị không hát, nhưng cổ họng chị rung lên, một giọng thấp, một bài cũ không có lời.

Chân chị biết. Chân chị luôn biết. Có con nào cắt chưa sạch mang thì nó gờn lên dưới lòng bàn chân, như hạt cát trong dép, và chị nhấc chân khỏi, cúi xuống, rút ra bằng hai ngón tay, ném vào rổ.

"Dì, ở đó còn một con," Lệ nói, chỉ.

"Tui biết."

"Dì không cúi mà dì cũng biết hả?"

"Chân nó nói."

Mùi lên cao hơn. Duyên lùi một bước, rồi hai bước. Mặt nó xanh dần từ mép môi lên tới thái dương. Nó quay ngoắt người, cúi xuống mép sàn, và nôn.

Chị Hạnh không dừng chân. "Nôn ra ngoài hồ. Đừng nôn vô rổ."

"Dạ," Duyên thều thào, đã ngoẹo cổ lên mép sàn.

"Đưa chanh cho nó, Lệ."

Lệ lôi từ túi áo một quả chanh nhỏ, xanh, đã nhăn, bẻ đôi bằng móng tay, đưa cho Duyên. Duyên bóp lên mũi, hít, ho, hít nữa. Nước mắt nó chảy.

"Ba ngày," chị Hạnh nói, vẫn đạp. "Ba ngày là quen."

"Dạ dì."

"Mùi chỉ ba ngày là quen," chị Hạnh lặp lại, như đang nói với cái chân của mình.

Nắng lên. Bà Kim, ngồi trên cái ghế thấp cuối chiếu, mở sổ ra. Chị Hạnh nghe tiếng giấy lật từ phía sau, biết bà đang cộng, đang trừ, đang tính số thùng.

Chị giẫm xong mười hai rổ vào gần mười giờ. Chị bước ra, hai chân đỏ rực, dính vảy bạc lấp lánh như đi giày kim tuyến, mùi bốc từ da chị khiến đàn ruồi bay lên đồng loạt rồi lại hạ xuống. Lệ đã sẵn nước rửa. Chị đứng yên cho nước dội, từng gáo, và nước chảy xuống sân gỗ, đục, tanh, trôi qua kẽ ván xuống hồ.

"Rửa kỹ vô, dì," Lệ nói.

"Tui rửa bốn năm rồi."

"Rồi mà mùi cũng còn."

"Ừ." Chị Hạnh nhìn bàn chân. "Cái đó rửa không hết."

Lệ múc thêm một gáo, đổ chậm lên mắt cá chị, rồi ngập ngừng.

"Dì."

"Gì?"

"Hôm qua anh Sơn chở con về."

"Anh Sơn nào?"

"Anh bán dầu ở bến."

"Rồi sao?"

"Anh đứng cách con ba bước."

"Ba bước?"

"Dạ. Lúc nói chuyện. Ba bước."

Chị Hạnh lau chân bằng cái khăn cũ, từng ngón. "Vậy là thương thiệt đó."

"Sao dì biết?"

"Không thương thì anh ta đứng cách mười bước. Còn thương mà đứng cách ba bước là cố." Chị ngẩng lên, nhìn Lệ. "Đứng gần hơn thì anh ta chịu không nổi."

Lệ đỏ mặt, cười bụm miệng. Duyên ngồi bệt trong bóng mái, hai tay ôm bụng, nghe cũng cười, rồi nhăn mặt vì buồn nôn trở lại.

Thằng Tý tới lúc mặt trời đứng bóng, xuồng nhỏ cặp mép sàn, tay cầm cái cà mèn ba tầng quấn dây thun. Mười một tuổi, đen nhẻm, đầu cạo trọc, đồng phục học sinh trắng đã ngả vàng ở cổ áo. Nó nhảy lên sàn, đặt cà mèn xuống trước mặt mẹ, nhăn mũi.

"Má," nó nói, "má ốm hả?"

"Má không ốm."

"Mặt má xanh."

"Má không xanh. Má mặn."

"Mặn là sao?"

"Mặn là mặn." Chị Hạnh tháo dây thun, mở cà mèn. Cơm trắng, canh rau muống, cá khô nướng cháy cạnh. Cá khô này là cá chồng chị đánh, chuyến lưới trước, còn nửa chum. "Con ăn chưa?"

"Con ăn ở trường."

"Ăn gì?"

"Cơm. Với trứng."

"Ăn nhiều không?"

"Dạ nhiều."

"Nói dối." Chị Hạnh múc một muỗng cơm, đưa cho nó. "Ăn."

Nó ăn. Hai má phồng lên, mắt nhìn quanh sân. Nó nhìn đống chiếu phơi cá hôm kia, trải dưới nắng, trắng mịn như muối mà chưa phải muối, mùi nồng bốc lên theo hơi nóng. Nó nhìn Duyên ngồi bệt trong bóng mái, hai tay ôm đầu gối. Nó nhìn những cái chum sành xếp hàng sau bếp, miệng bịt vải, nút buộc dây rơm.

"Má," nó nói, miệng đầy cơm, "má ăn chưa?"

"Má ăn rồi."

"Nói dối."

Chị Hạnh dừng muỗng giữa chừng. Nó cười hì hì, hàm răng sún một cái ở trên.

"Má bữa nào cũng ăn một mình," nó nói. "Con thấy."

"Má ăn cơm nguội."

"Má không ăn mắm."

"Má không thích mắm."

"Mắm má làm?"

"Mắm nào má cũng không thích." Chị gắp miếng cá khô, bỏ vào cái muỗng con trai. "Con ăn đi, con ăn nhiều cho khỏi hỏi."

Nó cắn miếng cá, nhai. Mắt nó lia sang mẹ, rồi lia sang cái chum, rồi nhìn lại mẹ. Nó không nói gì thêm. Nhưng chị thấy nó rướn người lên, ngửi mùi trên áo chị, nhăn mũi, rồi lùi lại, thôi không hỏi nữa.

Buổi chiều đứng nắng. Trên chiếc chiếu lớn, mẻ mắm hôm kia nằm phơi một lớp mỏng, ngả màu từ bạc sang nâu hồng, lấp lánh những hạt muối trắng. Chị Hạnh ngồi xổm cạnh đó, tay cầm cái quạt cói, vẫy đều để đuổi ruồi. Ruồi đậu xuống, bay lên, đậu xuống. Chị vẫy.

Bà Kim bước tới, chống gậy, đứng ở mép chiếu, cúi nhìn.

"Năm nay cá ít hơn năm ngoái," bà nói.

Chị Hạnh không đáp. Quạt cói đi qua đi lại.

"Mười hai rổ sáng nay, hồi trước một sáng bốn mươi."

"Dạ."

"Tui nói với thằng chủ đội lưới. Nó nói do nước. Nước thấp, nước trễ, nước đục. Nó nói do cái này, do cái kia." Bà Kim chống gậy xuống ván, một tiếng cộp. "Cái nào tui cũng nghe. Cái nào tui cũng không hiểu."

"Dạ."

"Chị Hạnh."

"Dạ, dì."

"Chị nghĩ sao?"

Chị Hạnh vẫy quạt thêm vài cái, rồi dừng, nhìn mặt chiếu.

"Tui nghĩ ruồi nhiều hơn năm ngoái," chị nói.

Bà Kim nhìn chị một lúc lâu. Rồi bà khịt mũi, nửa như cười.

"Chị nói chuyện giống cái quạt."

"Quạt thì đuổi ruồi."

"Quạt thì không có ý kiến." Bà Kim quay đi, chống gậy tới đống rổ, đếm, ghi vô sổ. "Tối nay tui trả bốn thùng gạo, cộng cá khô như hồi trước. Không chia lẻ."

"Dạ."

"Ngày mai cho con Duyên nghỉ nửa ngày. Nó xanh quá."

"Dạ."

"Chị có nghe tui không?"

"Tui nghe."

"Chị nghe mà chị không nói gì."

"Dạ," chị Hạnh nói. "Dì nói đủ rồi."

Bà Kim khè một tiếng rồi bỏ đi. Chị Hạnh tiếp tục vẫy quạt.

Tiếng chày bắt đầu lúc chiều xế, đều và nặng, từ sau bếp vọng ra. Cái cối gỗ đặt ngay dưới mái, to bằng một cái thùng, hai cây chày dài, mỗi người một cây, giã luân phiên. Chị Hạnh đứng bên trái, Duyên đứng bên phải, và trong cối là mẻ mắm phơi xong, nâu sẫm, nhão, mùi nồng đến mức ngửi cũng thành vị.

"Hai mươi phút," chị nói. "Tui đếm bằng tiếng chày. Đủ bốn trăm lần thì thôi. Chày lên, chày xuống, đừng nghiêng."

"Dạ dì."

"Đừng nhắm mắt."

"Dạ."

Chày lên. Chày xuống. Chày lên. Chị Hạnh hít một hơi qua mũi, thở ra qua miệng, theo nhịp. Một. Hai. Ba. Gỗ đập vào gỗ, một tiếng thịch ẩm, cả cái sàn rung nhẹ. Mắm bắn tung tóe lên cổ tay, lên mặt, lên tóc. Hai trăm. Hai trăm mười. Chị đếm bằng cái cổ tay nhức.

Ở ba trăm sáu mươi, chày bên kia lệch.

Duyên ngủ. Đứng ngủ, mắt nhắm, đầu gật, tay vẫn nắm chày, vẫn nâng lên theo quán tính mà không còn lực, và đến lúc nó nâng lên, chày nghiêng, trượt khỏi cạnh cối, đập xuống mép gỗ một tiếng chát chúa. Mắm văng đầy áo nó.

Duyên tỉnh, la lên, nhảy lùi, hai tay đưa lên mặt.

"Con xin lỗi!"

Chị Hạnh không nói. Chị đặt chày xuống, bước qua cối, đưa tay gõ lên lưng nó hai cái, nhẹ, như gõ cửa. Duyên đứng thẳng lên, nuốt nước bọt, mặt đỏ.

"Bốn trăm chưa?" Duyên hỏi.

"Chưa. Còn bốn mươi."

"Dì đếm sai không?"

"Tui không đếm sai bao giờ."

"Dì có mệt không?"

"Có."

"Vậy sao dì không nghỉ?"

Chị Hạnh nhìn nó. Con bé mười bảy tuổi, tóc dính mắm, má đỏ, mắt thức trắng, đang đứng giữa sàn và cố hết sức làm cho đúng.

"Vì còn bốn mươi," chị nói. "Nâng chày lên."

Duyên nâng.

Chiều tắt dần. Mặt hồ ngoài kia chuyển từ vàng sang đồng, rồi sang cái màu xám xanh như thiếc cũ, và trên mặt sàn, bóng cột nhà dài ra từng chút, bò qua chiếu, qua cối, qua hàng chum sành xếp sau bếp. Gió nổi lên nhẹ, mang theo mùi hồ, mùi bùn, mùi muối, và cả mùi mắm, mùi đã thành mùi của cả làng.

Duyên và Lệ đã ra về, Duyên đi chậm, Lệ đỡ cánh tay nó. Bà Kim đã khóa sổ ghi, đã trả công. Bốn thùng gạo ở góc kho. Cá khô, đúng như đã nói. Thằng Tý ngủ trên cái ghế bố trong bếp, đầu gối lên cặp sách.

Chị Hạnh đứng giữa dãy chum.

Hàng chum sành xếp sát nhau, hai chục cái, miệng bịt vải, buộc rơm, mỗi cái đánh dấu bằng một chữ phấn trắng. Chị bước tới cái chum ở đầu hàng, cái chum của tháng trước. Chị cởi nút rơm, gỡ tấm vải ra. Mùi bốc lên, đầy, đặc, nâu, nồng đến mức mắt chị cay.

Chị quen rồi.

"Má."

Thằng Tý đứng ở cửa bếp, mắt còn sưng ngủ, tóc dựng một bên. Nó kéo cái cặp sách lê theo trên sàn, quai cặp chạm đất.

"Sao con dậy?"

"Con nghe tiếng chum."

"Ngủ đi. Má làm xong rồi về."

"Má làm gì?"

"Chắt nước."

"Nước gì?"

"Nước mắm."

"Má nói má không thích mắm."

"Má không thích." Chị Hạnh cúi xuống, đặt tay lên thân chum. "Má làm."

Nó đứng nhìn một lúc, rồi đi tới, ngồi xổm cạnh chân chị, ôm cặp, cằm kê lên cặp.

"Con coi được hông?"

"Coi."

"Con không nói gì."

"Ừ."

Chị ôm hai bên chum, thân chum mát và nhám dưới lòng bàn tay, nghiêng nhẹ. Chum nghiêng. Nước mắm trong chum, đã tiết ra từ bên dưới, ở phía dưới lớp mắm đặc, chảy ra mép chum, nâu đỏ, trong, vàng ở rìa. Chị đặt cái chai thủy tinh bên dưới. Nước chảy vào chai, từng dòng mảnh, thành một sợi, rồi thành một dải, óng ánh dưới ánh đèn bóng vàng treo ở cột. Chị giữ chum nghiêng cho đến khi nước thôi chảy.

Chị đặt chum thẳng lại. Bịt vải. Buộc rơm. Nâng chai lên, nút lại, đặt lên giá.

Rồi chị bước sang cái chum kế bên, ôm hai bên thân, và nghiêng.