──────────────────────────────────── "Thế giặc mạnh như vậy, mà cứ chống lại thì dân chúng bị tàn sát, hay là trẫm hãy chịu hàng đi để cứu muôn dân trong một lúc khốn cùng?" — tương truyền lời vua hỏi Trần Quốc Tuấn, năm Ất Dậu (1285), theo ĐVSKTT (một số nguồn ghi là lời Thượng hoàng) ‡ ────────────────────────────────────

Thăng Long đã mất năm hôm.

Tin đó không còn là tin mới nữa. Nó đã trở thành một phần của cái nền mà mọi tin khác dựng lên trên đó. Xa giá vẫn đi. Quân vẫn rút, vẫn tụ, vẫn tan ra rồi tụ lại ở một điểm khác. Nhưng có một thứ gì đó trong nhịp truyền lệnh đã chậm lại, không phải vì mệt, mà vì không ai còn chắc lệnh tiếp theo sẽ đi về đâu.

Đêm đó, thuyền ngự neo ở một khúc sông không tên, không có bãi, không có làng gần đó để đốt đuốc xin lương. Nhà vua ngồi một mình ở mũi thuyền khi Tuấn đến báo cáo tình hình quân số buổi tối.

Thượng hoàng ngồi cách đó không xa, trong khoang, cửa mở, có thể nghe được mọi lời.