ĐINH DẬU — 1237, mười bốn năm trước đêm lời thề

Viên nội thị coi sổ tôn thất ngồi dưới ánh nến, bút dừng giữa trang.

Mục "Hoàng hậu" trong sổ năm nay vẫn để trống ở cột con cái, như năm ngoái, như năm trước nữa. Ông ta đã chép cột đó trống suốt mười một năm, mỗi lần chép lại nhúng bút chậm hơn một chút, như thể chính cái khoảng trống ấy cũng biết ngượng.

Cửa bật mở không ai báo trước.

Trần Thủ Độ bước vào, không cởi giày ngoài thềm theo lệ, đi thẳng qua viên nội thị đang cúi rạp người, đến trước án nơi vua Thái Tông đang ngồi.

"Lui ra," Thủ Độ nói, không nhìn viên nội thị.

Người đó ôm sổ chạy biến.

Thái Tông mười chín tuổi, ở ngôi đã mười hai năm, vẫn còn dáng ngồi hơi rụt của một đứa trẻ từng được người lớn xếp vào một cái ghế quá to. Ông nhìn Thủ Độ, không đứng dậy, không mời ngồi.

"Khanh vào giờ này để nói chuyện gì, Thái sư."

"Bệ hạ biết."

"Ta không biết."

"Có." Thủ Độ đứng, hai tay buông thẳng. "Mười một năm."

Thái Tông im lặng.

"Hoàng hậu không sinh được." Thủ Độ nói tiếp, không hạ giọng, không thêm chữ đệm nào cho êm hơn. "Không phải lỗi của ai. Nhưng nhà Trần mới dựng được mười hai năm. Nếu bệ hạ băng mà không có con trai, thiên hạ trở lại loạn như thời trước ta dựng nó."

"Hoàng hậu còn trẻ."

"Mười một năm không phải ngắn để chờ." Thủ Độ bước lại gần án thư. "Thần không đến để bàn có nên chờ thêm hay không. Thần đến để nói bệ hạ không cần chờ nữa."

Thái Tông ngẩng lên.

"Anh trai bệ hạ có vợ đang mang thai ba tháng." Thủ Độ nói. Chậm, để từng chữ rơi đúng chỗ. "Thuận Thiên. Chị của hoàng hậu."

Cái tên treo lơ lửng trong phòng một lúc lâu.

"Khanh đang nói cái gì." Thái Tông đứng dậy, lần đầu tiên trong cuộc nói chuyện. "Đó là vợ của anh ruột thần."

"Đúng."

"Đang mang thai con của anh thần."

"Đúng." Thủ Độ không nhích người. "Một đứa cháu đích tôn đã có sẵn trong bụng. Không cần chờ. Không cần cầu trời."

"Khanh muốn thần cưới chị dâu mình, trong khi anh trai thần còn sống, đang mang binh trấn biên cho thần."

"Thần muốn nhà Trần có người nối dõi trước khi có ai kịp hỏi tại sao không có."

Thái Tông bước ra khỏi án thư, đi vài bước về phía cửa sổ, quay lưng lại. Đêm bên ngoài đen đặc, không trăng.

"Trần Liễu sẽ không tha thứ điều này."

"Có thể." Thủ Độ nói, bằng đúng cái giọng ông ta vẫn nói mọi thứ, không nặng hơn, không nhẹ hơn. "Nhưng Trần Liễu còn sống để hận. Nhà Trần thì không sống được nếu không có người nối ngôi."

"Còn Chiêu Thánh." Vua quay lại. Lần đầu tiên trong giọng ông có gì đó run. "Nàng đã nhường ngôi báu nhà Lý cho ta khi mới sáu tuổi. Giờ khanh bảo ta phế nàng vì một điều nàng không có lỗi."

"Bệ hạ hỏi thần nàng có lỗi không." Thủ Độ nhìn thẳng vào mắt vua. "Thần không hỏi câu đó bao giờ. Thần hỏi: nhà Trần còn hay mất."

"Đó không phải câu trả lời."

"Đó là câu trả lời duy nhất thần có."

Im lặng kéo dài. Ngọn nến trên án cháy xuống thấp, bấc nghiêng sang một bên.

"Nếu thần không đồng ý."

"Thần vẫn sẽ lo liệu." Thủ Độ nói. Không phải đe dọa, chỉ là một sự thật ông ta đặt lên bàn cùng những sự thật khác. "Bệ hạ là vua. Thần muốn bệ hạ đồng ý, vì như vậy dân sẽ tin đây là ý trời chọn qua bệ hạ, không phải việc một lão thần già tự ý xếp đặt. Nhưng nếu bệ hạ không nói một tiếng nào, thần cũng sẽ hiểu theo cách của thần."

Thái Tông không trả lời.

Thủ Độ chờ đến khi biết chắc sẽ không có gì thêm, rồi cúi đầu đúng lễ, chỉ vừa đủ, không hơn, và lui ra.

Cửa khép lại. Bên trong, Thái Tông đứng một mình rất lâu, tay tựa lên khung cửa sổ, không nhìn ra ngoài nữa mà nhìn xuống hai bàn tay mình, như đang tìm ở đó một lý do để nói không.

Ông không tìm thấy.

Đêm đó, tại cung của hoàng hậu, Trần Thị Dung bước vào một mình, không thị nữ theo sau. Bà là Quốc mẫu, vợ Trần Thủ Độ, và cũng là mẹ ruột của Lý Chiêu Hoàng.†

Chiêu Hoàng đang ngồi bên khung cửi, tay đặt trên một tấm lụa chưa dệt xong. Bà không đứng dậy khi mẹ vào. Không phải vô lễ, chỉ là bà đã đoán ra từ tiếng bước chân ngoài hành lang, chậm hơn mọi khi, dừng lại trước cửa lâu hơn mọi khi.

"Mẹ đến để nói với con điều gì đó."

Không phải câu hỏi.

Trần Thị Dung không trả lời ngay. Bà nhìn con gái, nhìn khung cửi, nhìn tấm lụa dệt dở, bất cứ chỗ nào trừ đôi mắt đang chờ.

"Thái sư và bệ hạ đã bàn xong."

"Về việc gì."

"Con biết về việc gì."

Chiêu Hoàng đặt thoi dệt xuống. Sợi lụa còn căng giữa khung, chưa cắt.

"Con nhường ngôi báu nhà Lý năm sáu tuổi," bà nói, giọng đều, không cao không thấp. "Con còn nhớ người ta bảo con làm gì lúc đó. Cởi áo bào, bước xuống bệ, đưa tay cho một đứa trẻ khác nắm lấy ngai."

"Chiêu Thánh—"

"Lần này con phải cởi gì?"

Trần Thị Dung im lặng.

"Tước hoàng hậu," bà nói, gần như thì thầm, như thể chính lời nói ra cũng đau. "Chị con sẽ vào thay."

"Thuận Thiên."

"Đúng."

Chiêu Hoàng nhìn xuống tấm lụa trên khung. Một lúc lâu, bà không nói gì. Rồi bà đưa tay chạm vào sợi ngang cuối cùng vừa dệt, một đường thẳng, đều, không lỗi.

"Con từng là vua," bà nói. "Rồi con là hoàng hậu. Bây giờ mẹ đến để báo con sẽ là gì?"

Trần Thị Dung không trả lời được câu đó.

Bà bước tới, định đặt tay lên vai con gái. Chiêu Hoàng không né, nhưng cũng không nghiêng người vào bàn tay ấy. Chỉ ngồi yên, để bàn tay đặt xuống rồi rời đi.

"Mẹ không xin lỗi con," Trần Thị Dung nói cuối cùng. "Mẹ không có gì để xin lỗi thay người khác."

"Con không đòi mẹ xin lỗi."

Chiêu Hoàng cầm thoi dệt lên lại, đưa qua khung một lần, chậm.

"Con chỉ hỏi," bà nói, "lần này ai sẽ là người đưa tay ra nhận."

Trần Thị Dung không có câu trả lời. Bà đứng thêm một lúc trong căn phòng nến cháy lặng lẽ, rồi lui ra, khép cửa nhẹ hơn cả lúc vào.

Chiêu Hoàng ngồi lại một mình bên khung cửi, dệt tiếp đường lụa dở, không để sai thêm một sợi nào.

† TRẦN THỊ DUNG — MẸ CỦA CẢ LÝ CHIÊU HOÀNG VÀ THUẬN THIÊN Trần Thị Dung (sau này là Linh Từ Quốc mẫu) là mẹ ruột của cả hai chị em Thuận Thiên và Lý Chiêu Hoàng (với Lý Huệ Tông), đồng thời là vợ của Trần Thủ Độ. Tư liệu nghiên cứu không ghi lại bà đã phản ứng thế nào trước việc chồng mình sắp đặt số phận hai con gái — cảnh gặp gỡ mẹ-con trong chương này là hư cấu dựa trên quan hệ đã xác nhận, không phải sự kiện được chép trong sử. [ĐVSKTT; tổng hợp qua hồ sơ nghiên cứu "Phụ nữ hoàng tộc"]

† SỰ KIỆN GỐC — NĂM 1237 Sau hơn mười năm chung sống không có con nối dõi, Trần Thủ Độ ép vua Trần Thái Tông phế hoàng hậu Lý Chiêu Hoàng (Chiêu Thánh) xuống làm công chúa, đồng thời ép vua lập Thuận Thiên — chị ruột Chiêu Hoàng, vợ của Trần Liễu, khi đó đang mang thai ba tháng — làm hoàng hậu thay thế. Đây là gốc rễ trực tiếp của mối hận Trần Liễu. [ĐVSKTT, qua nhiều nguồn thứ cấp thống nhất]