Ông Thịnh từng dạy môn lịch sử ở một trường cấp ba trong vùng suốt mấy chục năm trước khi nghỉ hưu, tình yêu với lịch sử địa phương đã ăn sâu vào ông từ những ngày còn đứng lớp, truyền đạt cho học trò về gốc gác của chính mảnh đất các em đang sống. Ông là một nhà nghiên cứu văn hoá địa phương nghiệp dư, dành phần lớn thời gian rảnh rỗi để tìm hiểu, ghi chép lại lịch sử của những vùng đất quanh nơi mình sinh sống, đặc biệt quan tâm tới các khu nghĩa địa làng cổ đang dần biến mất trước tốc độ đô thị hoá chóng mặt của thành phố. Với ông, mỗi ngôi mộ cổ không chỉ là nơi an nghỉ của một người đã khuất, mà còn là một mảnh ghép của lịch sử cộng đồng, mang theo những câu chuyện, những tên tuổi có thể sẽ biến mất vĩnh viễn nếu không ai kịp ghi lại trước khi đất đai bị san lấp.

Khi hay tin một khu nghĩa địa làng cổ gần nhà chuẩn bị bị giải toả để nhường chỗ cho một dự án khu đô thị mới, ông Thịnh lập tức bắt tay vào việc, tranh thủ từng ngày trước khi máy móc thi công kéo tới, đi khắp khu nghĩa địa ghi chép lại vị trí, tên tuổi, năm sinh năm mất khắc trên từng tấm bia còn đọc được, chụp ảnh lại toàn bộ khu vực từ nhiều góc độ khác nhau để lưu trữ tư liệu.

Công việc này không hề dễ dàng, nhiều tấm bia đã mòn chữ theo thời gian, một số ngôi mộ chỉ còn là nấm đất nhỏ không bia, có hôm ông phải quỳ gối cả buổi bên một tấm bia để rọi đèn pin, soi từng nét chữ mờ nhạt còn sót lại, ông phải dựa vào lời kể của những cụ già trong làng còn nhớ được ít nhiều để đối chiếu, xác định lại thân phận của từng phần mộ. Có người trong làng thấy ông cặm cụi làm việc không công suốt nhiều tuần liền thì tò mò hỏi, ông chỉ cười, bảo mình làm vì tiếc, sợ sau này con cháu muốn tìm về cội nguồn thì chẳng còn dấu vết gì để lần theo nữa.

Ông Thịnh dồn hết tâm sức lập ra một bản đồ chi tiết, đánh dấu chính xác vị trí từng ngôi mộ trong khu nghĩa địa, kèm theo danh sách tên tuổi những người đã xác định được, lưu giữ cẩn thận cả bản giấy lẫn bản điện tử, gửi thêm một bản sao cho ban quản lý văn hoá địa phương với hy vọng nó sẽ được lưu trữ chính thức, dù ông cũng không chắc liệu ai đó có thật sự quan tâm và giữ gìn nó cẩn thận hay không.

Nhiều năm sau, khi khu đô thị mới đã hoàn thành, một gia đình từ nước ngoài trở về tìm kiếm mộ phần tổ tiên, chỉ còn nhớ mang máng làng cũ từng nằm ở khu vực này nhưng không biết chính xác vị trí mộ đã bị di dời đi đâu sau đợt giải toả. Họ tìm tới chính quyền địa phương hỏi thăm, được giới thiệu liên hệ với ông Thịnh, người vẫn còn giữ nguyên vẹn tấm bản đồ và danh sách ông từng lập ra năm nào.

Nhờ đối chiếu với bản đồ chi tiết đó, cùng những ghi chú tỉ mỉ ông Thịnh đã dày công thực hiện năm nào, gia đình xác định được chính xác vị trí mộ tổ tiên đã được di dời tới đâu trong đợt giải toả, tìm lại được đúng phần mộ sau nhiều năm thất lạc thông tin. Họ xúc động không nói nên lời khi biết có một người hoàn toàn xa lạ, không hề quen biết gia đình, lại âm thầm bỏ công sức ghi chép lại những thông tin quý giá này chỉ vì lòng trân trọng với lịch sử, không hề mong đợi được đền đáp gì.

Gia đình ngỏ ý muốn hậu tạ ông Thịnh một khoản tiền như lời cảm ơn, nhưng ông từ chối, chỉ xin họ cho phép ông giữ lại một bản sao giấy tờ gia phả họ vừa tìm được để bổ sung vào kho tư liệu lịch sử địa phương ông đang xây dựng, coi đó là phần thưởng quý giá hơn bất cứ khoản tiền nào.

Lời bàn: Tấm bản đồ của ông Thịnh, giờ đã cũ sờn theo năm tháng nhưng vẫn được ông cất giữ cẩn thận trong một chiếc hộp gỗ riêng, sau này còn giúp thêm vài gia đình khác tìm lại được mộ phần tổ tiên đã thất lạc qua nhiều đợt giải toả liên tiếp trong khu vực. Có những công việc không ai giao phó, không ai trả công, chỉ xuất phát từ một nỗi tiếc nuối cá nhân trước sự biến mất của ký ức, vậy mà lại trở thành sợi dây duy nhất nối liền được nhiều thế hệ với cội nguồn của chính họ.