Chị Hạnh làm nghề thanh tra lao động đã hơn mười năm, từng chứng kiến không ít vụ tai nạn lao động nghiêm trọng mà nguyên nhân sâu xa đều bắt nguồn từ những vi phạm nhỏ bị bỏ qua trong các đợt kiểm tra trước đó, điều đó khiến chị luôn tự nhắc mình phải cẩn trọng, không được làm việc qua loa. Chị làm thanh tra lao động cho một cơ quan quản lý cấp quận, công việc chính là định kỳ đi kiểm tra điều kiện làm việc, an toàn lao động tại các xưởng sản xuất, nhà máy trong khu vực phụ trách. Nghề này đòi hỏi sự tinh tường, vì hầu hết các cơ sở đều biết trước lịch kiểm tra qua nhiều kênh khác nhau, chuẩn bị sẵn sàng để đối phó, khiến việc phát hiện vi phạm thật sự không hề dễ dàng.

Lần này, chị Hạnh được phân công kiểm tra một xưởng dệt may quy mô vừa, từng có tiền sử bị phản ánh về điều kiện làm việc không đảm bảo qua đường dây nóng của cơ quan. Khi đoàn kiểm tra tới nơi, mọi thứ trong xưởng đều trông có vẻ chỉn chu, công nhân đeo đầy đủ đồ bảo hộ, lối thoát hiểm thông thoáng, bình cứu hoả được kiểm tra tem còn hạn sử dụng, hồ sơ giấy tờ trình bày đầy đủ, không có dấu hiệu vi phạm nào rõ ràng.

Chị Hạnh có kinh nghiệm nhiều năm trong nghề, đủ tinh ý để cảm nhận được sự "hoàn hảo" bất thường của xưởng này, không giống với những gì cô từng thấy ở các cơ sở tương tự trong khu vực, kiểu chỉn chu này thường chỉ xuất hiện ở những nơi đã được chuẩn bị kỹ càng trước, không phải vận hành thường ngày. Cô để ý một chi tiết nhỏ, vài công nhân có vẻ lóng ngóng khi sử dụng đồ bảo hộ, như thể mới được phát để mặc đối phó chứ chưa quen dùng thường xuyên, còn một số máy móc có dấu hiệu vừa được lau chùi sạch sẽ bất thường so với mức độ hoạt động lâu năm của chúng.

Sau buổi kiểm tra chính thức, chị Hạnh trình bày nghi ngờ của mình với cấp trên, được đồng ý cho áp dụng phương án giám sát bổ sung. Chị quyết định quay lại xưởng vào một ngày khác không báo trước, đóng vai một khách hàng tới tìm hiểu đặt gia công đơn hàng để quan sát thực tế. Lần này, cảnh tượng hoàn toàn khác hẳn, nhiều công nhân không đeo khẩu trang dù làm việc trong môi trường bụi vải dày đặc, lối thoát hiểm bị chất đầy hàng hoá cản trở, một số máy móc vận hành phát ra tiếng động bất thường mà không ai buồn kiểm tra sửa chữa.

Chị Hạnh ghi nhận đầy đủ bằng chứng, chụp ảnh, quay video kín đáo, sau đó về lập báo cáo chi tiết, chỉ ra rõ sự khác biệt giữa lần kiểm tra có thông báo trước và lần quan sát thực tế không báo trước, đề xuất xử phạt nghiêm khắc đối với xưởng may này vì hành vi đối phó có chủ đích với đoàn thanh tra, che giấu tình trạng vi phạm an toàn lao động thật sự.

Xưởng may bị phạt hành chính, buộc phải khắc phục toàn bộ những vi phạm bị phát hiện trong thời gian quy định. Chủ xưởng, khi nhận quyết định xử phạt, không giấu được vẻ cay cú, than thở với vài người quen rằng công ty đã tốn không ít tiền để "chuẩn bị" cho đợt kiểm tra chính thức mà cuối cùng vẫn bị phát hiện, có phần cảm thấy bị chơi xấu vì đoàn thanh tra dùng "tiểu xảo" đóng giả khách hàng để rình bắt lỗi.

Câu chuyện lan truyền trong giới chủ xưởng khu vực, một số người coi đó như bài học cảnh giác, một số khác lại tìm cách đối phó tinh vi hơn, chuẩn bị sẵn cả kịch bản dự phòng cho trường hợp có khách lạ ghé thăm bất chợt, khiến công việc kiểm tra thực tế của những thanh tra như chị Hạnh ngày càng trở nên khó khăn hơn theo thời gian.

Lời bàn: Chị Hạnh cười buồn khi nghe kể lại phản ứng của giới chủ xưởng sau vụ việc, ngồi lặng lẽ pha thêm ấm trà, nhận ra cuộc chơi giữa người kiểm tra và người bị kiểm tra giống như một màn diễn không hồi kết, mỗi bên đều không ngừng nâng cấp kịch bản của mình. Có những vở kịch được dàn dựng công phu tới mức người xem tưởng là thật, nhưng chỉ cần đợi tới khi màn nhung khép lại, ánh đèn sân khấu tắt đi, mọi thứ lại trở về đúng bản chất vốn có của nó.