Chị Thu là mẹ đơn thân, một mình nuôi con nhỏ sau khi ly hôn, chọn nghề chạy xe ôm công nghệ vì thời gian linh động, tiện đưa đón con đi học giữa các cuốc xe. Chị chạy xe được hơn hai năm, quen với việc mở ứng dụng từ sáng sớm tới tận nửa đêm để kiếm đủ cuốc chạy trang trải cuộc sống, gánh cả tiền học phí lẫn tiền thuê trọ hằng tháng một mình. Ứng dụng chị dùng có một hệ thống tính điểm ưu tiên, tài xế nào duy trì tỷ lệ nhận cuốc cao, ít khi từ chối hay off app giữa giờ cao điểm sẽ được ưu tiên nhận những cuốc xe gần, giá tốt hơn, còn tài xế hay nghỉ ngơi tuỳ hứng thì dần dần bị đẩy xuống cuối danh sách, cuốc xe thưa thớt, thu nhập giảm rõ rệt.

Guồng quay đó khiến chị Thu gần như không dám tắt ứng dụng, kể cả những lúc mệt lả, chỉ tranh thủ dừng xe bên lề đường vài phút chợp mắt rồi lại tiếp tục, sợ nếu off app lâu quá sẽ mất điểm ưu tiên, ảnh hưởng tới thu nhập cả tuần sau đó. Có lần chị suýt ngủ gật khi đang chở khách, giật mình tỉnh lại đúng lúc xe lệch làn, cả người toát mồ hôi lạnh vì sợ hãi, nhưng ngay hôm sau vẫn tiếp tục mở app chạy đúng khung giờ cũ. Nhiều đêm chị chạy tới gần sáng, mắt díp lại vì buồn ngủ, tay vẫn giữ ga đều đều theo phản xạ, đầu óc lơ mơ không còn tỉnh táo hoàn toàn.

Chị bắt đầu để ý, không chỉ riêng mình, mà hầu hết cánh tài xế công nghệ chạy đêm trong nhóm chat quen biết cũng đều gầy rộc đi trông thấy, có anh tài xế trẻ mới chạy được nửa năm mà trông già đi hẳn so với ảnh đại diện cũ, ai cũng than mệt mỏi triền miên dù nghe có vẻ giấc ngủ không thiếu hụt quá nhiều so với người bình thường. Có người đùa gọi đó là "ma lai app," bảo cứ mở app lâu quá là bị hút cạn sức, đến mức không dám tắt vì sợ mất điểm.

Là người quen tính toán chi li từng khoản chi tiêu trong nhà vì phải một mình lo cho con, chị Thu tò mò thử làm một phép tính nhỏ, mở hẳn một file ghi chú trong điện thoại để so sánh giữa những tuần chị cố gắng duy trì điểm ưu tiên tối đa, gần như không off app quá vài phút mỗi lần, với những tuần chị mạnh dạn tắt hẳn ứng dụng nghỉ ngơi trọn vẹn vài tiếng mỗi đêm. Kết quả cho thấy rõ ràng, những tuần cố giữ điểm cao, cảm giác kiệt sức của chị nặng nề hơn hẳn, dù thu nhập chỉ nhỉnh hơn không đáng kể so với những tuần chị dám nghỉ ngơi đầy đủ.

Chị đem phát hiện này chia sẻ trong nhóm chat tài xế, kèm theo cả bảng ghi chép thu nhập và cảm giác mệt mỏi cô tự theo dõi suốt hai tháng qua, nhiều người đồng tình nhưng cũng không ai dám thay đổi thói quen, vì tâm lý sợ mất điểm ưu tiên đã ăn sâu vào cách vận hành công việc hằng ngày của họ, một khi điểm đã tụt xuống thấp thì phải mất rất lâu mới gây dựng lại được, trong khi thu nhập mỗi ngày vẫn phải trang trải đủ mọi khoản chi tiêu, tiền trọ, tiền ăn, tiền học cho con cái ở nhà.

Có người trong nhóm còn nói nửa đùa nửa thật, bảo có khi ứng dụng chính là con ma lai thời hiện đại, không cần hút sinh khí trực tiếp, chỉ cần dựng lên một hệ thống điểm số khiến người ta tự nguyện thức xuyên đêm, tự nguyện bào mòn sức khoẻ của chính mình để đổi lấy vài cuốc xe thêm mỗi ngày, còn hiệu quả và tinh vi hơn bất cứ loại ma quỷ dân gian nào từng được kể lại.

Chị Thu nghe câu nói đó, không biết nên cười hay nên rùng mình, chỉ biết nhìn lại chiếc điện thoại vẫn sáng đèn ứng dụng suốt gần hai mươi tiếng mỗi ngày, tự hỏi liệu mình có đang tự nguyện bước vào một vòng xoáy mà càng cố thoát ra càng khó, vì đối thủ không phải một con ma cụ thể nào, mà là cả một hệ thống được thiết kế để khiến người ta không dám dừng lại. Đêm đó, chị vẫn mở app như thường lệ, chỉ là tay hơi chần chừ một nhịp lâu hơn mọi khi trước khi bấm nút bắt đầu nhận cuốc.

Lời bàn: Công ty vận hành ứng dụng chưa từng công bố công khai thuật toán tính điểm ưu tiên hoạt động chính xác ra sao, mỗi lần tài xế thắc mắc chỉ nhận được câu trả lời soạn sẵn từ bộ phận hỗ trợ, chỉ đưa ra những hướng dẫn chung chung khuyến khích tài xế "chăm chỉ hơn." Có những nỗi sợ thời hiện đại không cần hình dạng ma quỷ cụ thể để đáng sợ, chỉ cần một con số vô hình trên màn hình điện thoại, cũng đủ khiến người ta tự nguyện đánh đổi sức khoẻ của mình mà không hề hay biết.