Ngọc mang cuốn sổ tay cũ tới đền Bạch Mã, tìm gặp cụ từ trông đền, người đã ở đó còn lâu hơn cả trí nhớ của cô về ngôi đền này. Sân đền vắng, mấy con ngựa đá đứng lặng lẽ dưới nắng nhạt cuối năm, mùi hương trầm còn vương trong gió.

Cụ từ, ngoài tám mươi, run run cầm cuốn sổ, đưa lên sát mắt, đọc chậm, và khi đọc tới cái tên Nguyễn Thị Đoan, cụ dừng lại rất lâu, ngón tay gầy khô ấn nhẹ lên trang giấy như sợ nó tan biến nếu buông ra.

"Cô này," cụ nói, giọng xa xăm, "tôi có nghe kể, hồi tôi còn bé, ông nội tôi kể lại. Không phải chuyện chính sử, chỉ là chuyện làng, chuyện truyền miệng."

"Cụ kể cho cháu nghe được không ạ?"

"Năm ấy," cụ nói, mắt nhìn ra xa như đang lần lại một con đường cũ, "sau khi Cao Biền chính bị đánh bại, còn sót lại một nhóm nhỏ, không nhiều, nhưng đủ để gây rối một dạo. Chúng nó cố phá lại trấn Bạch Mã lần nữa, âm thầm, không rầm rộ như trận lớn."

Cụ nhìn ra sân đền, nơi mấy con ngựa đá đứng lặng lẽ.

"Có một cô gái, người hội Nêu, còn rất trẻ, đứng ra cản. Một mình cô ấy, đêm ấy, giữ được cho tới khi có người khác tới tiếp ứng. Nhưng cô ấy không qua khỏi."

"Sao không ai nhớ tên cô ấy nữa ạ?" Ngọc hỏi, giọng nghẹn lại.

Cụ từ thở dài, tiếng thở dài kéo rất lâu như từ đáy ngực.

"Thời ấy loạn lắm, cô ạ," cụ nói. "Chiến tranh, đói kém, người ta lo sống qua ngày còn chưa xong, lấy đâu ra sức mà ghi chép, mà kể lại cho đời sau. Hội Nêu hồi ấy cũng tan tác nhiều, mất liên lạc, mất cả người ghi chép. Cái chết của một cô gái trẻ, dù can đảm tới đâu, cũng dễ dàng chìm vào quên lãng giữa cả một thời đại hỗn loạn."

Ngọc ngồi im, nhìn ra sân đền, nơi đúng một năm trước cô đã đứng, gõ tiếng trống đầu tiên, không hề biết rằng tròn sáu mươi năm trước, đúng một vòng hoa giáp, một người mang cùng dòng máu với mình đã đổ máu ngay tại đây, trên chính khoảnh sân này.

"Cụ có biết cô ấy được chôn ở đâu không ạ?"

Cụ từ lắc đầu, chậm, dứt khoát.

"Cái đó thì tôi không biết," cụ nói. "Thời loạn, nhiều người chết không có mộ phần đàng hoàng, chôn tạm đâu đó, sau này thất lạc luôn. Có khi ngay gần đây, có khi xa hơn, không ai biết chắc."

Trên đường về, Ngọc ngồi sau xe Lạc, im lặng suốt cả chặng đường, đầu óc quay cuồng với những gì vừa nghe, gió lạnh táp vào mặt nhưng cô không buồn kéo khăn lên.

"Chị nghĩ gì thế?" Lạc hỏi, khi dừng đèn đỏ, ngoái đầu lại một chút.

"Tôi nghĩ về sự trớ trêu," Ngọc nói, chậm rãi. "Cả năm nay tôi đi khắp nơi, đòi lại tên cho người khác, mắng người ta là để cho tổ tiên mình bị quên. Mà chính tôi, ngay trong nhà mình, cũng để một người đã chết vì bảo vệ đúng cái nơi tôi vẫn bán nước, bị quên suốt tròn sáu mươi năm."

"Chị không biết thì không trách được," Lạc nói.

"Đó chính là điều tôi vẫn nói với người khác cả năm nay," Ngọc nói, cay đắng. "Không biết không phải là cái cớ để không cố tìm hiểu."

Tối hôm ấy, Ngọc kể lại cho cả đội, quán đã đóng cửa, chỉ còn ánh đèn bàn hắt lên mặt từng người, và cô thêm một chi tiết mà cô chưa nói với ai, kể cả bản thân cô cũng chỉ vừa nhận ra khi ngồi trên xe về.

"Cô ấy hai mươi sáu tuổi khi mất," Ngọc nói, giọng khẽ như đang nói với chính mình nhiều hơn với cả phòng. "Cùng tuổi tôi bây giờ."

Cả phòng im lặng, chỉ có tiếng ấm nước reo khe khẽ trên bếp.

"Nếu nó thật sự nhắm vào cái khe này," Vọng nói, chậm rãi, "thì nó không chỉ nhắm vào một cái tên bị quên. Nó nhắm vào một sự song song, thưa chị. Một cô gái hai mươi sáu tuổi, chết để giữ Bạch Mã, và một cô gái hai mươi sáu tuổi khác, sống để giữ lại những gì cô ấy đã giữ."

Anh nhìn Ngọc, ánh mắt nặng trĩu.

"Nếu nó mặc được cái tên ấy, nó không chỉ có một cái tên. Nó có một câu chuyện, chị ạ. Và câu chuyện ấy, nếu nó kể đúng cách, sẽ khiến người nghe tin ngay lập tức, không cần thuyết phục gì thêm."

1. Trong giai đoạn chiến tranh loạn lạc, việc thất lạc thông tin, hồ sơ, mộ phần của những người đã khuất là tình trạng phổ biến, khiến nhiều câu chuyện về những cá nhân có đóng góp nhưng không giữ vị trí chính thức dễ dàng bị lãng quên qua các thế hệ.