Thư không ngủ được.

Con bé nằm trên cái giường gấp ở nhà ông Tuấn, nghe tiếng người đi lại ngoài sân suốt đêm, tiếng xe máy đến rồi đi, tiếng đàn bà gọi nhau khe khẽ. Làng lo đám cho cụ Đàm. Hai người con trong Nam đã bắt được chuyến bay sáng.

Cái làm con bé không ngủ được không phải là cái nó nhìn thấy ở sân đình. Cái ấy đáng sợ, nhưng nó đáng sợ theo một kiểu mà Thư đã chuẩn bị tinh thần từ hồi vào hội.

Cái làm con bé không ngủ được là một câu.

Thư nằm trong bóng tối và nghĩ về hai tháng vừa rồi ở cái làng này. Hai tháng có một cụ già nằm chết một mình trong căn nhà khóa ngoài, và mỗi sáng có một cái gì đó ra quét sân đình, và cả làng đi qua, và cả làng chào, và không ai thấy thiếu.

Cái con vật ấy nói đúng. Đấy mới là chỗ kinh khủng. Nó không nói dối một câu nào cả.

Con bé ngồi dậy lúc bốn giờ, bật đèn pin điện thoại, lấy sổ ra ghi. Nó ghi bằng bút chì 2B như mọi khi, và nó ghi một dòng, gạch dưới hai lần:

Rồi nó ghi thêm một dòng nữa, và dòng này làm chính nó lạnh người:

Vậy thì cái quyết định ai bị mặc không phải là nó. Là mình. Là làng. Là ai bị bỏ quên trước.

Sáng hôm sau Thư ra đình một mình.

Trời mù, sương xuống thấp, và cái sân đình bây giờ đầy lá. Không ai quét. Người làng đứng tụ ngoài cổng, nhìn vào, không ai dám bước qua.

Thư đi vào trong. Con bé làm cái việc đáng lẽ phải làm từ hôm đầu, là đi soi từng chỗ trong đình có chữ.

Đình cổ thì chỗ nào cũng có chữ. Câu đối trên cột. Hoành phi trên xà. Chữ trên các mảng chạm. Và chữ ở những chỗ người ta không nghĩ tới: mặt sau ván, thành bệ, chân tảng.

Con bé bò dưới gầm hương án, soi đèn pin, chụp ảnh, ghi.

Hết buổi sáng thì nó có một danh sách, và cái danh sách ấy làm nó ngồi bệt xuống nền gạch.

Mười một chỗ trong đình đáng lẽ phải có tên vị thần. Cả mười một chỗ đều đã bị xử lý.

Không phải bị đập. Bị sửa.

Đôi câu đối ở gian giữa: hai chữ đã bị bào và khắc đè lên hai chữ khác, khắc đúng lối, đúng nét, chỉ hơi mới hơn phần còn lại một chút. Bức hoành phi: bốn chữ nguyên vẹn, nhưng chữ thứ hai được sơn phủ lại và viết đè bằng một chữ đồng nghĩa chung chung hơn. Cái chân tảng ở cột cái phía đông: có một hàng chữ nhỏ khắc chìm, đã bị mài, mài kỹ đến mức chỉ còn lại độ gợn.

Ai đó đã bỏ ra rất nhiều tháng công thợ ở cái đình này.

"Cháu tìm gì đấy?"

Thư giật mình đánh rơi bút chì.

Ở cửa gian bên có một ông cụ đứng, chừng sáu bảy mươi, mặc áo khoác nâu bạc màu, tay không. Ông không mang gì cả, không túi, không mũ, không cả cái nón mà người già ở quê đi đâu cũng cầm.

"Cháu... cháu đọc chữ ạ," Thư nói.

"Đọc được không?"

"Cháu đọc được ạ. Nhưng chỗ này bị mài hết rồi."

Ông cụ đi vào, chậm, và ngồi xổm xuống bên cạnh con bé trước cái chân tảng. Ông nhìn cái mặt đá gợn.

"Cháu soi ngang đi," ông nói. "Đèn để sát mặt đá, chiếu ngang, đừng chiếu thẳng."

Thư làm theo.

Và cái hàng chữ hiện ra. Không phải chữ. Là bóng của chữ: cái phần đá ở đáy nét khắc, bị mài rồi, nhưng chỗ ấy trong bao nhiêu năm đã ngậm ẩm khác với phần mặt, nên khi ánh sáng đi ngang thì nó gợn lên một sắc khác.

Thư nín thở. Con bé đưa ngón tay chạm lên, rất nhẹ.

"Bốn chữ ạ," nó nói. "Cháu đọc được ba. Chữ thứ ba mờ quá."

"Cháu đọc ba chữ kia đi."

Thư đọc. Rồi nó dừng ở chữ thứ ba, xoay đèn mấy góc, lắc đầu.

"Cháu chịu ạ. Nó chỉ còn cái nét sổ với một cái chấm bên trái."

Ông cụ nhìn cái mặt đá.

"Cháu có biết cái đình này ngày xưa làng làm nghề gì không?"

"Cháu không ạ."

"Cháu ra bờ ao sau đình mà xem," ông cụ nói. "Ở đấy có mấy cái cột đá thấp, người ta tưởng là bậc lên xuống. Không phải bậc đâu. Đấy là chỗ chôn cọc căng sợi."

Thư quay phắt lại.

"Nhuộm ạ?"

"Dệt," ông cụ nói. "Nhuộm thì phải có chỗ đổ nước thải, ao này nông quá. Đây là làng dệt. Cháu cứ nghĩ theo hướng ấy rồi cháu đọc lại cái chữ kia xem."

Thư cúi xuống, soi lại, và bây giờ, khi trong đầu nó đã có một hướng, cái nét sổ với cái chấm bên trái không còn là một mảnh vô nghĩa nữa. Nó là phần còn lại của một bộ. Bộ mịch. Bộ dùng cho những chữ chỉ sợi, chỉ vải, chỉ dệt.

"Cháu nghĩ ra rồi ạ," nó nói, và nó quay lại. "Cụ ơi, cháu nghĩ..."

Ở cửa gian bên không có ai.

Thư đứng dậy, chạy ra sân. Sân đầy lá, và trên lớp lá ướt sương ấy có dấu chân của chính con bé đi vào, một hàng, rõ mồn một.

Chỉ có một hàng.

Trưa hôm ấy, ở nhà ông Tuấn, Thư đặt máy ảnh xuống bàn trước mặt Ngọc.

"Chị ơi, em nghĩ em biết cái mình phải tìm rồi."

"Nói đi."

"Bốn chữ ở chân tảng là tước hiệu ạ." Thư lật ảnh. "Em đọc được chữ đầu, chữ thứ hai, chữ thứ tư. Chữ thứ ba em suy ra. Và cái tổ hợp ấy... chị ơi, nó không phải tước hiệu của một ông tướng."

"Của ai?"

"Của một bà ạ," Thư nói. "Của một bà tổ nghề dệt."

Ngọc đặt chén nước xuống.

"Em chắc không?"

"Em không chắc," Thư nói, và con bé nói cái câu ấy rất khó khăn, vì đó là câu con bé ghét nhất trên đời. "Em suy ra một chữ. Suy ra thì không phải là đọc được. Nếu em sai chữ ấy thì cả cái nghĩa đổ."

Con bé đẩy máy ảnh sang.

"Nhưng chị ơi, có một chỗ chắc chắn còn giữ cái tên ấy. Em nghĩ ra lúc sáng nay và em không hiểu sao em không nghĩ ra sớm hơn."

"Chỗ nào?"

"Năm một chín ba tám," Thư nói, "có một cuộc điều tra. Người ta gửi phiếu về gần mười ba nghìn làng trên cả xứ, bắt khai ra làng mình thờ ai, sự tích thế nào, giữ mấy đạo sắc. Các cụ trong làng ngồi khai, ông lý trưởng ký, rồi gửi lên."

Con bé ngẩng lên, và mắt nó sáng lên cái ánh mà chỉ có người làm tư liệu mới có.

"Cái tập phiếu ấy vẫn còn ạ. Nó nằm ở Hà Nội. Và nếu cái làng này năm ba tám còn nhớ tên ngài, thì cái tên ấy hiện giờ đang nằm trên một tờ giấy, cách chỗ mình ngồi bốn mươi cây số."

1. Năm 1938, Viện Viễn Đông Bác Cổ (EFEO) tiến hành một cuộc điều tra quy mô lớn về thần tích, thần sắc: gửi phiếu về các làng xã, yêu cầu khai sự tích vị thần được thờ và các đạo sắc phong làng đang giữ. Khối tư liệu này hiện lưu tại Viện Thông tin Khoa học xã hội. 2. Năm 1995, khối tư liệu trên được dịch và biên soạn cho 12.895 làng xã thuộc 53 tỉnh thành, tổ chức thành khoảng 9.000 đơn vị tin theo từng làng xã. Cần lưu ý đây là lời khai đương thời của người trong làng, có giá trị tư liệu lớn nhưng không phải hồ sơ gốc của từng làng.