Làng Thọ Am, một trong sáu mươi bốn cái tên trên danh sách Viện, chưa chính thức thông qua bản thần tích mới, cuộc họp làng quyết định sẽ diễn ra vào một tối cuối tháng Chín. Thư phát hiện ra lịch họp qua một dòng thông báo trên trang Facebook xã, và cả đội phóng xe xuống kịp giờ, chỉ còn hai tiếng để chuẩn bị.

Nhà văn hóa thôn chật kín người, gần hai trăm dân làng ngồi trên ghế nhựa, quạt phành phạch giữa cái nóng cuối thu chưa dịu hẳn.

Trên sân khấu, một phụ nữ trẻ, gọn gàng, chuyên nghiệp, đang trình chiếu slide, giới thiệu bản thần tích mới do Viện biên soạn cho đình làng Thọ Am.

"...và đây là hình ảnh phục dựng do họa sĩ của Viện thực hiện," cô nói, chỉ vào một bức tranh trên màn hình, vẽ một vị tướng oai phong cưỡi ngựa, "dựa trên các nguồn sử liệu chúng tôi đã đối chiếu kỹ lưỡng..."

Ngọc len vào ngồi ở hàng cuối, quan sát.

Bản trình bày của Viện chuyên nghiệp đến kinh ngạc: có bản đồ, có trích dẫn (dù Ngọc không chắc có thật hay không), có cả một đoạn phim ngắn dựng lại cảnh trận đánh bằng kỹ xảo máy tính, chiếu trên màn hình lớn, khiến đám đông trầm trồ.

So với cái đội của cô vẫn làm, một tờ phiếu photo cũ kỹ, một câu chuyện kể miệng, một ông cụ già run rẩy đứng lên nói vài câu, thì bên Viện như đến từ một thế giới khác hẳn.

"Ai đồng ý dùng bản thần tích mới, xin giơ tay," người dẫn chương trình nói, khi phần trình bày kết thúc.

Gần như cả sân giơ tay.

Ngọc đứng dậy trước khi tay giơ hết.

"Cháu xin phép," cô nói, giọng đủ to để cắt ngang, "cháu có một tài liệu khác, mong bà con nghe qua trước khi quyết định."

Cả sân quay lại nhìn cô, ngạc nhiên.

Người phụ nữ trên sân khấu nhìn cô, nụ cười không đổi, nhưng mắt có chút gì đó sắc lại.

"Xin lỗi, chị là ai ạ?" cô ta hỏi, lịch sự nhưng có chút đề phòng.

"Cháu ở hội Nêu," Ngọc nói. "Cháu có phiếu điều tra thần tích năm một chín ba tám của chính làng mình, lưu tại Viện Thông tin Khoa học xã hội. Cháu mong được đọc cho bà con nghe."

Tiếng xì xào nổi lên khắp sân.

Người phụ nữ trên sân khấu không cản, chỉ mời Ngọc lên, vẫn giữ nụ cười chuyên nghiệp.

"Chúng tôi hoan nghênh mọi góc nhìn," cô ta nói, "Viện luôn tôn trọng tính đa nguyên trong nghiên cứu lịch sử."

Ngọc đọc phiếu năm ba tám. Đọc chậm, đọc rõ, kể lại câu chuyện thật: một ông thầy thuốc, không phải tướng, chữa bệnh cứu dân trong một trận dịch, sống giản dị, mất già, được dân lập miếu thờ vì lòng biết ơn.

Không có trận đánh nào. Không có ngựa, không có kiếm.

Đọc xong, cả sân im lặng, không còn tiếng trầm trồ như lúc xem đoạn phim kỹ xảo.

Người phụ nữ bước lên, vẫn mỉm cười.

"Cảm ơn chị đã chia sẻ," cô ta nói, quay xuống đám đông. "Đây là một nguồn tư liệu rất đáng quý, tôi công nhận. Nhưng thưa bà con, tôi cũng xin lưu ý một điều: tài liệu năm một chín ba tám này là do người Pháp thu thập, thời thuộc địa, và ai cũng biết, người khai báo thời ấy nhiều khi phải giấu diếm, phải nói giảm nói tránh vì sợ chính quyền cai trị."

Ngọc cứng người.

"Biết đâu," người phụ nữ nói tiếp, giọng nhẹ nhàng nhưng từng chữ như dao, "sự thật là làng ta có một vị tướng anh hùng thật, chỉ là ông cha ta thời ấy không dám khai ra vì sợ liên lụy, giống hệt như câu chuyện chị vừa kể phải không? Vậy thì ai dám chắc bản tài liệu chị đưa mới là bản đúng, còn bản chúng tôi phục dựng lại không phải là khôi phục đúng sự thật bị giấu kín ấy?"

Ngọc đứng chết lặng.

Cô nhận ra ngay: người phụ nữ này đang dùng chính câu chuyện Đông Cốc, câu chuyện có thật về việc phiếu năm ba tám từng bị khai giấu, để làm vũ khí phá vỡ độ tin cậy của chính cái phiếu.

Cả sân bắt đầu xì xào đồng tình với lý lẽ ấy, vì nó nghe hợp lý, và vì câu chuyện tướng oai hùng vẫn hấp dẫn hơn nhiều so với một ông lang chữa bệnh.

"Bà con thấy đấy," người phụ nữ nói, "cả hai bên đều chỉ là những giả thuyết, dựa trên nguồn tư liệu không hoàn hảo. Vậy câu hỏi cuối cùng là: bà con muốn tôn vinh làng mình bằng câu chuyện nào?"

Bà con vẫn giơ tay đồng ý chọn bản của Viện, đông hơn cả trước, và Ngọc đứng đó, tay run, hiểu ra rằng cô vừa thua một trận đấu mà cô còn chưa hiểu hết luật chơi.

1. Việc đối chiếu và đánh giá độ tin cậy giữa các nguồn sử liệu khác nhau là công việc chuyên môn phức tạp của giới nghiên cứu lịch sử; trong thực tế truyền thông đại chúng, một lập luận nghe có vẻ hợp lý về mặt logic không đồng nghĩa với việc nó phản ánh đúng sự thật lịch sử.